Hoa văn thổ cẩm bán tiền triệu, người dệt chỉ nhận vài chục nghìn

Sáng 10/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Nêu ý kiến, đại biểu Châu Quỳnh Dao (An Giang) nhìn nhận, di sản văn hóa thiêng liêng của cộng đồng chính là "căn cước" rất quan trọng của dân tộc Việt Nam. Nếu không có cơ chế quản lý, bảo vệ thì rất dễ bị xâm lấn, bào mòn bởi công nghệ số hay trí tuệ nhân tạo (AI).

Nữ đại biểu ví dụ, hoa văn thổ cẩm của đồng bào dân tộc được các hãng thời trang in ấn lên sản phẩm du lịch bán giá hàng triệu đồng, trong khi người phụ nữ miệt mài bên khung cửi chỉ thu được vài chục nghìn đồng.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao. Ảnh: Như Ý

Từ đó, bà Dao đề nghị luật hóa thực chất cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể. Sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.

Đồng thời, cần nghiêm cấm tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng.

Luật phải trở thành “chìa khóa thể chế”

Đề cập đến văn hóa lúa nước, đại biểu Tô Ái Vang (Cần Thơ) nhìn nhận, hiện nay giới trẻ đôi khi chưa thể thấu cảm về hình ảnh tình quê hương qua "con trâu, cái cày". Đây là nguy cơ làm biến dạng, mất đi tính nguyên bản của di sản nếu không có công nghiệp văn hóa để bảo tồn và thích ứng.

Do vậy, luật phải trở thành “chìa khóa thể chế” để cởi trói và kích hoạt tiềm năng cho hai vựa lúa lớn điển hình cho nền văn hóa lúa nước.

Đại biểu Tô Ái Vang. Ảnh: Như Ý

Từ phân tích trên, đại biểu kiến nghị bổ sung chính sách bảo tồn không gian văn hóa nguyên bản, nguồn nguyên liệu văn hóa địa bàn và các ngành nghề phụ trợ.

Liên quan đến điều 21 (phát triển công nghiệp văn hóa trong dự án đầu tư công trình xây dựng), đại biểu đề nghị cho phép áp dụng hình thức hợp tác công tư (PPP) đối với các công trình di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa làng nghề.

Bên cạnh đó, cần quy định mức miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đất theo lộ trình (ví dụ: miễn thuế 5 năm đầu, giảm 50% trong 5 năm tiếp theo cho doanh nghiệp có trên 70% doanh thu từ sản phẩm bảo tồn bản sắc, sử dụng lao động địa phương).

"Có mầm, có cực, nhưng chưa có ngành"

Tại phiên thảo luận, đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai) nêu ba câu hỏi: Chúng ta đang ở đâu? Dự thảo đã xử lý đúng nội dung cốt lõi chưa? Và cần dồn lực vào đâu, như thế nào?

Trả lời câu hỏi văn hóa đã trở thành ngành công nghiệp ở Việt Nam chưa? Theo ông, chúng ta “mới có mầm, có cực, nhưng chưa có ngành”. Đã có cực vì năm 2025, game Việt đạt 4,9 tỷ lượt tải (đứng thứ 2 thế giới); doanh thu phòng vé phim Việt đạt gần 5.600 tỷ đồng; các đại nhạc hội lấp đầy sân vận động.

Nhưng chưa có ngành vì vi phạm bản quyền trực tuyến diễn ra tràn lan. Chúng ta có người sáng tạo, có khán giả, nhưng thiếu "cái lõi" biến sáng tạo thành tài sản - đó là bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và kênh phân phối.

Đại biểu Lê Hoàng Anh. Ảnh: Như Ý

Cũng theo ông Lê Hoàng Anh, dự thảo còn tình trạng "rộng ở diện, dày ở thủ tục, mỏng ở cốt lõi". Ông nhấn mạnh, Việt Nam có đội ngũ làm game chinh phục hàng tỷ người dùng, thị trường trẻ hơn 100 triệu dân, phim Việt thắng trên sân nhà, kho di sản phong phú của 54 dân tộc và cộng đồng kiều bào.

Vì thế, việc của luật là kết nối các lợi thế thành chuỗi: Công nghệ Việt - kể câu chuyện Việt - làm ra hàng Việt - cùng người Việt bước ra thế giới.

Từ đó, ông đề nghị bổ sung cơ chế chọn lĩnh vực trọng điểm theo từng giai đoạn. Chính phủ chọn tối đa 3 - 4 lĩnh vực cho mỗi 5 năm (có đánh giá hiệu quả). Trước mắt, nên tập trung vào trò chơi điện tử & nội dung số; điện ảnh và phim truyền hình; âm nhạc biểu diễn và công nghiệp sự kiện để làm đầu tàu.