Dân ca Raglai: Di sản sống cần được trao truyền

Phụ nữ Raglai xã Trung Khánh Vĩnh cùng hoà tấu các làn điệu dân ca truyền thống tại lớp truyền dạy văn hóa dân gian Raglai

Mỗi làn điệu lưu giữ một câu chuyện đời

Điều thú vị ở dân ca Raglai là mỗi làn điệu đều có cách thể hiện và sắc thái riêng, gắn với từng hoàn cảnh trong đời sống. Kho tàng Alau Manhi có nhiều làn điệu như Alau, Majieng, Ritu, Siri, Tah rughơm, cùng những câu hát ru con, ru em như Adaoh anuk, Adei... Dù chưa thể thống kê đầy đủ, nhưng chỉ qua những tên gọi ấy cũng có thể hình dung phần nào sự phong phú trong đời sống âm nhạc của đồng bào.

Trong sinh hoạt thường ngày, dân ca Raglai chủ yếu được thể hiện qua hai lối: Hát đối đáp và hát tự sự, độc thoại. Những điệu Ritu, Siri có tiết tấu vui tươi, rộn ràng, thường được nam nữ thanh niên hát đối đáp, giao duyên trong những dịp gặp gỡ, lễ hội hay lúc nông nhàn. Ở đó, câu hát không chỉ để vui mà còn là cách người trẻ bày tỏ tình cảm, thử tài ứng đối và tìm hiểu nhau.

Nếu Ritu, Siri mang đến không khí tươi vui thì Adaoh anuk, Adei lại nhẹ nhàng, sâu lắng như lời ru của mẹ, lời thủ thỉ của chị dành cho em. Qua từng câu hát, tình yêu thương và sự chở che được gửi gắm một cách tự nhiên, không cần những lời lẽ hoa mỹ. Còn Alau, Majieng thường mang tính tự sự, người hát như đang kể chuyện với chính mình, giãi bày những tâm tư, nỗi niềm hay suy ngẫm về cuộc sống.

Đặc biệt, trong đời sống tâm linh của người Raglai còn có làn điệu Acoh, gắn với những nghi lễ quan trọng như lễ bỏ mả, mừng lúa mới.

Khác với những điệu hát trong sinh hoạt thường ngày, Acoh có âm hưởng trầm hùng, trang nghiêm, mang nặng tình cảm tiễn biệt và niềm tin tâm linh. Qua lời hát, người sống bày tỏ sự thương nhớ, tiễn đưa người đã khuất về với thế giới tổ tiên. Bởi vậy, không phải ai cũng có thể tùy tiện hát Acoh trong bất cứ hoàn cảnh nào.

Không chỉ phản ánh những vui buồn, tình yêu đôi lứa, dân ca Raglai còn chứa đựng nhiều tri thức được đúc kết từ cuộc sống. Qua lời ca, người đi trước nhắc nhở con cháu cách cư xử với người già, giữ lòng thủy chung, sống có nghĩa tình, biết yêu thương và đùm bọc nhau. Những kinh nghiệm trong lao động sản xuất, từ phát rẫy, gieo hạt đến săn bắt; những câu chuyện về nguồn cội, tinh thần đoàn kết bảo vệ buôn làng cũng được gửi gắm qua từng làn điệu.

Nghệ nhân Katơr Thị Sính hát cho thế hệ trẻ nghe những bài hát cổ bằng giai điệu dân ca truyền thống

Một nét đặc biệt trong đời sống văn hóa Raglai là những câu chuyện sử thi cũng được lưu truyền bằng hình thức diễn xướng dân gian.

Những câu chuyện dài về nguồn gốc vũ trụ, các vị anh hùng, những cuộc phiêu lưu và biến cố của cộng đồng không đơn thuần được kể lại như một câu chuyện thông thường mà được ngâm, hát qua trí nhớ và giọng kể của các nghệ nhân. Có những câu chuyện kéo dài hàng nghìn câu, đòi hỏi người diễn xướng phải thuộc lời, nhớ mạch truyện và nắm được cách thể hiện phù hợp.

Chính nhờ những người thuộc lời, nhớ chuyện và biết hát ấy mà nhiều giá trị văn hóa được lưu giữ qua thời gian.

Khi chưa có điều kiện ghi chép, những làn điệu dân ca và sử thi trở thành một cách để cộng đồng lưu giữ lịch sử, phong tục, tập quán và kinh nghiệm sống của cha ông. Mỗi nghệ nhân vì thế không chỉ là người biết hát mà còn là người nắm giữ một phần ký ức của buôn làng.

Trao truyền để tiếng hát không mai một

Thế nhưng, dòng chảy dân ca Raglai hôm nay không còn được tiếp nối thuận lợi như trước. Điều khiến những người quan tâm đến văn hóa dân gian trăn trở là đội ngũ nghệ nhân am hiểu và có khả năng diễn xướng ngày càng ít, trong khi phần lớn đã cao tuổi.

Hai nghệ nhân gạo cội Cao Thị Quang và Cao Thị Thanh ở khu vực Tây Khánh Sơn (Khánh Hòa) hiện đều gặp vấn đề về sức khỏe. Một người suy yếu vì bệnh tật, không còn đủ sức cất giọng hát; người còn lại đã nằm một chỗ. Những người từng thuộc nhiều làn điệu, nắm giữ nhiều câu chuyện và có thể hát hàng giờ nay không còn điều kiện để tiếp tục truyền dạy như trước.

Sự thiếu hụt ấy không chỉ là mất đi một vài giọng hát. Đằng sau mỗi nghệ nhân là cả một vốn hiểu biết về lời ca, cách hát, hoàn cảnh diễn xướng và ý nghĩa của từng làn điệu. Nếu những điều ấy chưa kịp truyền lại cho lớp trẻ, nguy cơ mai một không chỉ nằm ở một bài hát cụ thể mà có thể là cả cách diễn xướng, cách cảm nhận và những câu chuyện gắn với đời sống của người Raglai.

Nghệ nhân Mấu Quốc Tiến - người am hiểu sâu sắc về dân ca Raglai

Hiện nay, việc gìn giữ và trao truyền vốn dân ca ấy vẫn đang được tiếp nối bởi một số nghệ nhân còn đủ sức khỏe, như Mấu Quốc Tiến ở Khánh Sơn, Katơr Thị Sính ở Bác Ái Tây và Katơr Thị Chiếm ở xã Công Hải.

Tuy nhiên, để những câu hát không chỉ còn vang lên trong một vài dịp sinh hoạt văn hóa, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ cần được quan tâm thường xuyên hơn. Bởi học một làn điệu dân ca không đơn giản là nhớ lời, nhớ giai điệu, mà còn phải hiểu câu hát ra đời trong hoàn cảnh nào, gửi gắm điều gì và được thể hiện ra sao cho đúng với phong tục của cộng đồng.

Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, dân ca Raglai vẫn có chỗ đứng riêng trong đời sống văn hóa của đồng bào. Những câu hát ấy không chỉ làm nên bản sắc âm nhạc mà còn lưu giữ cách nghĩ, cách sống và tình cảm của một cộng đồng gắn bó lâu đời với núi rừng.

Bảo tồn Alau Manhi, vì thế, không chỉ là giữ lại những giai điệu xưa, mà còn là giữ những câu chuyện, kinh nghiệm và ký ức mà cha ông đã gửi vào tiếng hát. Để mai này, khi một thế hệ nghệ nhân không còn đủ sức cất lời, vẫn có những người trẻ tiếp nối và tiếng hát Raglai tiếp tục vang lên giữa núi rừng Khánh Hòa.