Đằng sau làn sóng AI, thương mại Việt Nam đối mặt thách thức gì?
Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy xuất khẩu và thương mại toàn cầu, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ bong bóng công nghệ, biến động tài chính. Với độ mở kinh tế lớn, Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ AI, đồng thời chủ động ứng phó với những rủi ro từ sự phụ thuộc vào động lực tăng trưởng này.
AI thúc đẩy xuất khẩu nhưng tiềm ẩn rủi ro
Theo số liệu vừa được Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) công bố, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt 1.010,6 tỷ USD, chính thức vượt mốc 1.000 tỷ USD. Kết quả này phản ánh đà tăng trưởng mạnh mẽ của hoạt động thương mại, trong đó nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ tiếp tục là một động lực đáng chú ý.
Tuy nhiên, theo PGS, TS Bùi Quang Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, đằng sau kết quả tích cực là vấn đề cần quan tâm: tăng trưởng thương mại đang nhận được đóng góp lớn từ sự bùng nổ công nghệ và AI.
Ông Bùi Quang Tuấn cho rằng làn sóng đầu tư vào AI đã hỗ trợ đáng kể cho xuất khẩu, đặc biệt là nhóm hàng điện tử của Việt Nam. Thương mại liên quan đến lĩnh vực AI tăng trưởng mạnh mẽ, trong khi thương mại toàn cầu chỉ tăng khoảng 8,3%. Điều này cho thấy công nghệ đang trở thành một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế thế giới.
Ứng dụng AI và robot tự động sản xuất được trình diễn tại diễn đàn kinh tế mùa thu năm 2025. Ảnh: VGP
Dù vậy, vị chuyên gia lưu ý Việt Nam cần theo dõi khả năng duy trì đà đầu tư và mức doanh thu thực tế mà lĩnh vực AI tạo ra. Các tập đoàn lớn như Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta và Oracle dự kiến chi hơn 1.000 tỷ USD cho hạ tầng điện toán đám mây trong năm 2026. Nếu tốc độ đầu tư hiện nay được duy trì, quy mô này có thể lên tới 1.600 tỷ USD vào năm 2028.
Trong khi đó, nguồn thu được tạo ra từ lĩnh vực AI hiện vẫn còn khiêm tốn, chỉ khoảng 200 tỷ USD, tương đương 1/8 quy mô đầu tư. Khoảng cách lớn giữa vốn đầu tư và khả năng tạo doanh thu khiến nguy cơ hình thành bong bóng công nghệ trở thành vấn đề cần theo dõi.
Theo PGS, TS Bùi Quang Tuấn, nếu đầu tư tiếp tục tăng mạnh trong khi thu nhập không đạt kỳ vọng, thị trường có thể đối mặt với nguy cơ điều chỉnh mạnh. Kịch bản này không chỉ tác động đến các doanh nghiệp công nghệ mà còn có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu, nhất là khi AI đang đóng vai trò ngày càng lớn trong việc duy trì đà tăng trưởng.
“Việt Nam có độ mở kinh tế rất lớn và phụ thuộc nhiều vào thị trường thế giới. AI có thể tạo ra những đột phá nhưng hiện cũng tiềm ẩn rủi ro đáng kể đối với kinh tế toàn cầu và Việt Nam”, ông Bùi Quang Tuấn lưu ý.
Việt Nam cần chủ động tham gia xu hướng công nghệ mới
Ở góc độ chính sách, TS Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, cho rằng AI và các làn sóng công nghệ mới đang tạo ra tác động ngày càng rõ nét đối với tăng trưởng kinh tế và thương mại.
Ông dẫn chứng, trong số các nền kinh tế có mức tăng trưởng 9 tháng cao hơn Việt Nam, Đài Loan đạt khoảng 12,73%, trong khi Việt Nam đạt 9,01%, thuộc nhóm có tốc độ tăng trưởng cao trên thế giới. Một trong những lợi thế của Đài Loan là lĩnh vực AI và công nghệ.
Theo TS Nguyễn Đức Hiển, xu hướng phát triển này cũng góp phần lý giải kết quả xuất khẩu tích cực của Việt Nam, khi đến khoảng ngày 15/10, tổng kim ngạch xuất khẩu đã bằng cả năm. Nhu cầu gia tăng đối với các sản phẩm công nghệ giúp Việt Nam hưởng lợi từ làn sóng đầu tư và phát triển AI trên thế giới.
Tuy nhiên, Việt Nam không thể chỉ dừng ở việc tận dụng nhu cầu thị trường mà cần chủ động tham gia vào xu hướng công nghệ mới. Trên cơ sở Kết luận 18 của Trung ương, Chính phủ đã ban hành Chiến lược chuyển đổi số quốc gia và sẽ tiếp tục đặt ra những yêu cầu về xây dựng các nền tảng AI quốc gia, mô hình ngôn ngữ lớn và nền tảng dùng chung để thúc đẩy chuyển đổi số.
Kết luận 18 cũng đặt ra yêu cầu xây dựng Chương trình chuyển đổi trí tuệ nhân tạo quốc gia. Một số quốc gia như Hàn Quốc đang đi đầu trong lĩnh vực này, trong khi Việt Nam cũng bắt đầu triển khai theo hướng bài bản hơn.
Những định hướng trên cho thấy yêu cầu kép đối với Việt Nam: tiếp tục tận dụng cơ hội từ làn sóng AI để thúc đẩy xuất khẩu, đồng thời xây dựng năng lực công nghệ trong nước, tránh phụ thuộc quá lớn vào một động lực tăng trưởng bên ngoài. Đây cũng là cơ sở để nền kinh tế nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động khó lường của thương mại và kinh tế toàn cầu.
