Đằng sau thành công của xe điện Trung Quốc không đến từ sự hỗ trợ đơn lẻ

Xe điện Trung Quốc tại một cảng hàng hóa của nước này. (Nguồn: Getty Images)

Cạnh tranh đa tầng nấc

Theo East Asia Forum, thành công trong lĩnh vực xe điện của Trung Quốc đến từ sự tương tác giữa ba lực lượng: Cạnh tranh ở cấp độ các cơ quan Chính phủ trung ương, các chính quyền địa phương định hướng phát triển, và thị trường vốn.

Cấu trúc này được cho là đã khuyến khích sự thử nghiệm công nghệ và cho phép các công ty tư nhân nỗ lực cạnh tranh với các hãng xe nhà nước cùng các tập đoàn đa quốc gia vốn đã cắm rễ sâu. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra tình trạng đầu tư quá mức, trùng lặp năng lực sản xuất và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Ở cấp độ quốc gia, chính sách công nghiệp của Trung Quốc thường tập trung vào một lĩnh vực công nghệ, theo đó các bộ ngành cạnh tranh lẫn nhau về thẩm quyền quản lý, nguồn lực chính sách và các định hướng công nghệ ưu tiên.

Sự phân mảnh này đôi khi tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp nằm ngoài trung tâm như các hãng xe Chery và Geely, giới hoạch định chính sách và các chuyên gia kỹ thuật ảnh hưởng đến chính sách. Theo thời gian, sự hỗ trợ của trung ương dành cho các phương tiện năng lượng mới đã thích ứng tốt hơn và bao hàm nhiều loại hình công nghệ hơn.

Chính quyền địa phương tạo thêm một tầng nấc cạnh tranh khác. Các tỉnh và thành phố nắm giữ các nguồn lực có thể triển khai để hỗ trợ các nhà sản xuất, bao gồm đất đai, cơ sở hạ tầng và các công cụ đầu tư - vốn được coi là những cách làm sáng tạo để nuôi dưỡng các hãng xe tư nhân trong quá trình phát triển.

Về thị trường vốn, hệ thống ngân hàng do nhà nước chi phối theo truyền thống thường ưu ái các công ty nhà nước lớn có tài sản cố định và mối quan hệ chính phủ.

Do đó, các hãng xe tư nhân mới nổi đã phụ thuộc rất nhiều vào thị trường chứng khoán, vốn đầu tư mạo hiểm và quỹ đầu tư tư nhân, bao gồm cả các quỹ định giá bằng đồng USD và các đợt niêm yết ở nước ngoài. Kênh huy động vốn này đã giúp các công ty thâm dụng vốn, đồng thời cho phép các nhà sáng lập và nhân sự kỹ thuật cốt lõi được thưởng thông qua cổ phần và cổ phiếu.

Không khó để nhận ra sự tương tác giữa các thể chế này có vai trò thực sự quan trọng. Thị trường vốn đã làm cho khoản đầu tư của chính quyền địa phương trở nên hấp dẫn hơn bằng cách mang lại khả năng thoái vốn nhanh hơn và lợi nhuận cao hơn.

Các thành phố và tỉnh hoạt động hiệu quả trong việc cung cấp tài chính, đất đai và hỗ trợ chính sách, trong khi tìm cách thu hồi vốn đầu tư thông qua việc niêm yết công khai hoặc gia tăng giá trị cổ phần.

Theo giới quan sát, cấu trúc thể chế đan xen này đã tạo ra sự đổi mới đáng kể, nhưng tương lai thì vẫn chưa chắc chắn.

Chính quyền các địa phương phải đối mặt với áp lực ngân sách ngày càng tăng kể từ khi thị trường bất động sản Trung Quốc suy thoái bắt đầu từ năm 2021. Doanh thu từ đất đai sụt giảm và gánh nặng nợ tăng lên đã làm giảm khả năng của nhiều thành phố trong việc tài trợ cho thế hệ công ty công nghệ tiếp theo.

Trong khi đó, thu ngân sách ngoài thuế của chính phủ Trung Quốc lại tiếp tục giảm vào năm 2025, phản ánh áp lực liên tục lên hệ thống “tài chính đất đai” gắn liền với việc cho thuê đất và hoạt động bất động sản.

Vai trò của nguồn vốn toàn cầu cũng đã thay đổi. Các quỹ đầu tư mạo hiểm định giá bằng USD đã khuấy động cạnh tranh giữa các công ty xe điện như NIO, XPeng và Li Auto. Tuy nhiên, căng thẳng địa chính trị, việc kiểm soát đầu tư chặt chẽ hơn và các quy định về an ninh quốc gia đã khiến sự tham gia của Mỹ vào các khoản đầu tư công nghệ Trung Quốc trở nên khó khăn hơn.

Quy chế đầu tư ra nước ngoài năm 2025 của Hoa Kỳ hạn chế hoặc yêu cầu thông báo đối với một số khoản đầu tư liên quan đến các doanh nghiệp bán dẫn, lượng tử và trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc. Việc niêm yết tại Mỹ của các công ty công nghệ Trung Quốc cũng trở nên kém tin cậy hơn như một kênh huy động vốn và thoái vốn của nhà đầu tư.

Thành công đến từ nỗ lực đa chiều

Tuy nhiên, mô hình này không biến mất, mà các biến thể của nó vẫn có thể thấy rõ trong các ngành mới nổi như trí tuệ nhân tạo và robot. Trung Quốc có lực lượng lao động kỹ thuật khổng lồ, chuỗi cung ứng sâu rộng và khả năng mở rộng quy mô sản xuất vượt trội. Những thế mạnh này tiếp tục thu hút vốn đầu tư tư nhân và vốn mạo hiểm trong và ngoài nước, bất chấp rủi ro pháp lý và địa chính trị.

Một số đặc điểm của Trung Quốc bao gồm thị trường nội địa khổng lồ, nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, vai trò của chính quyền địa phương đối với các nguồn lực kinh tế và sự gần gũi với hệ thống tài chính quốc tế hóa của Kong Kong (Trung Quốc). Điều này khiến cho mô hình chính sách công nghiệp của Bắc Kinh rất khó áp dụng ở các quốc gia khác.

Tuy nhiên, một số nguyên tắc thể chế lại có thể áp dụng rộng rãi.

Thứ nhất là sự bao hàm về công nghệ. Chính sách phương tiện năng lượng mới của Trung Quốc đã hỗ trợ xe điện chạy pin, xe hybrid cắm điện (PHEV), pin nhiên liệu và các nhiên liệu thay thế như methanol. Không phải tất cả đều thành công, nhưng việc duy trì nhiều hướng đi đã cho phép chính sách điều chỉnh khi điều kiện kỹ thuật và thị trường thay đổi.

Chính quyền địa phương cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong phát triển. Đợt tái cấu trúc hành chính năm 2025 của Việt Nam đã thu gọn đất nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và thiết lập hệ thống chính quyền địa phương hai cấp. Các tỉnh lớn hơn và phát triển hơn đã được thành lập thành các thành phố trực thuộc trung ương mới để huy động nguồn lực tốt hơn. Các đơn vị hành chính lớn hơn và có nguồn lực tốt hơn có thể tập trung cơ sở hạ tầng, tài chính và năng lực quản lý tốt hơn.

Các công ty công nghiệp đổi mới sáng tạo cũng cần nguồn vốn dài hơi và chấp nhận rủi ro. Báo cáo Draghi của Ủy ban châu Âu nhấn mạnh rằng, châu Âu sở hữu năng lực khoa học và kỹ thuật mạnh mẽ, nhưng gặp khó khăn trong việc huy động đủ vốn tư nhân để mở rộng quy mô các công ty đổi mới sáng tạo.

Kinh nghiệm xe điện của Trung Quốc không đưa ra một câu chuyện thành công cũng như một khuôn mẫu phát triển. Cấu trúc chính sách đã tạo ra sự đổi mới, nhưng cũng dẫn đến tình trạng dư thừa năng lực sản xuất, trùng lặp năng lực, từ đó tạo ra làn sóng xuất khẩu sang các nước khác và có thể đe dọa hệ thống công nghiệp tại các quốc gia nhỏ hơn.

Bài học cốt lõi từ câu chuyện thành công về xe điện của Trung Quốc là xây dựng một chính sách công nghiệp hiệu quả, trong đó các thể chế được khuyến khích sự thử nghiệm, huy động các hình thức vốn đa dạng và cho phép các công ty cùng công nghệ thành công vươn lên từ sự cạnh tranh.