Đánh thức lợi thế biên giới, kiến tạo động lực phát triển Cao Bằng (Bài 1)

Bài 1: Đằng sau những con số xuất nhập khẩu

Từ Hội thảo khoa học quốc tế “Phát triển kinh tế và thương mại xuyên biên giới” tổ chức tại Cao Bằng ngày 9/11/2026, một câu hỏi kinh tế đáng suy nghĩ được đặt ra: dòng hàng qua cửa khẩu tạo ra những hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ nào ngay trên địa bàn? 10 tháng đầu năm 2026, tổng giá trị hàng hóa theo các nhóm thống kê được công bố vượt 1,45 tỷ USD. Con số cho thấy quy mô giao thương qua địa bàn, nhưng muốn hiểu đóng góp đối với kinh tế Cao Bằng còn phải đọc kỹ cơ cấu và phạm vi thống kê.

Các đại biểu tham dự Hội thảo.

Hội thảo do UBND tỉnh Cao Bằng phối hợp với Trường Đại học Thương mại và Báo Đại Đoàn Kết tổ chức, quy tụ gần 500 đại biểu, với 96 báo cáo khoa học và tham luận, trong đó có 42 báo cáo của đối tác nước ngoài theo thông tin công bố. Các phiên thảo luận đề cập kinh tế cửa khẩu, logistics, liên kết thị trường, chuyển đổi số và sinh kế. Những vấn đề ấy gợi ra một yêu cầu: đặt số liệu giao thương cạnh kết quả sản xuất và dịch vụ tại địa phương, thay vì coi chúng là cùng một chỉ tiêu.

Nhìn đúng ba dòng số liệu

Theo số liệu công bố về 10 tháng đầu năm 2026, tổng giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu và hàng hóa giám sát qua địa bàn đạt 1.455,5 triệu USD. Các nhóm được công bố riêng gồm xuất khẩu 570,3 triệu USD, nhập khẩu 162,7 triệu USD và hàng hóa giám sát 722,7 triệu USD. Phạm vi của nhóm hàng giám sát cần được hiểu theo cách phân loại của cơ quan công bố; không thể tự đồng nhất toàn bộ nhóm này với hàng quá cảnh. Tổng giá trị trên cũng không tự cho biết kim ngạch của riêng doanh nghiệp đăng ký tại Cao Bằng hoặc giá trị hàng hóa sản xuất tại tỉnh.

Theo cùng nguồn công bố, xuất khẩu giảm 29%, nhập khẩu giảm 42% so với cùng kỳ; hàng hóa giám sát chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị được thông báo. Những chỉ tiêu này phản ánh các mặt khác nhau của hoạt động qua địa bàn. Muốn giải thích nguyên nhân tăng, giảm phải có thêm dữ liệu về thị trường, nhóm hàng, địa điểm làm thủ tục và thời kỳ so sánh; bản thân các tỷ lệ chưa chứng minh được nguyên nhân.

Ở góc độ tài chính công, nguồn công bố ghi nhận thu thuế xuất nhập khẩu 1.271 tỷ đồng, bằng 70% kế hoạch và giảm 30% so với cùng kỳ; phí sử dụng hạ tầng cửa khẩu 53,3 tỷ đồng, tăng 107%. Hai khoản thu khác nhau về căn cứ và cơ chế hình thành. Biến động của phí hạ tầng vì thế không thể thay thế việc đánh giá thu thuế, lưu lượng hàng hoặc hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Giá trị nằm ở những khâu nào?

Hạt điều, thủy sản, rau quả, quặng và hạt tiêu nằm trong các nhóm hàng xuất khẩu được nêu; ô tô, máy móc, thiết bị, phụ tùng và một số nguyên liệu là những nhóm hàng nhập khẩu đáng chú ý. Cơ cấu ấy cho thấy hoạt động qua cửa khẩu liên quan nhiều loại hàng với yêu cầu vận tải, bảo quản và thủ tục khác nhau. Chỉ từ danh mục mặt hàng chưa thể xác định địa chỉ doanh nghiệp hay nơi sản xuất hàng hóa.

Hàng hóa qua Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng.

Một lô hàng qua cửa khẩu có thể sử dụng vận tải, đại lý hải quan, giao nhận, kiểm nghiệm, lưu kho, bảo quản và nhiều dịch vụ khác. Không phải hàng hóa cứ dừng lại lâu mới tạo ra giá trị. Điều cần biết là doanh nghiệp nào cung ứng dịch vụ, hoạt động diễn ra ở đâu, lao động nào tham gia và giá trị gia tăng được ghi nhận tại địa bàn nào. Thiếu thông tin ấy, việc nói Cao Bằng “giữ lại” bao nhiêu từ dòng hàng chỉ là cách diễn đạt gợi mở, chưa phải một chỉ tiêu có thể đo ngay.

Bởi vậy, câu hỏi đáng nghiên cứu không dừng ở việc thu hút thêm bao nhiêu hàng. Cần biết từng dòng hàng có nhu cầu dịch vụ gì, dịch vụ nào đã có, dịch vụ nào thiếu và doanh nghiệp Cao Bằng có thể tham gia khâu nào. Với nông sản, đó có thể là bảo quản lạnh, phân loại, đóng gói, kiểm soát chất lượng. Với máy móc, ô tô, đó là bến bãi, giao nhận, kiểm định và vận tải. Mỗi nhóm hàng đòi hỏi một tổ hợp dịch vụ khác nhau.

Một cách theo dõi có ích là tách riêng ba nhóm chỉ tiêu: lượng và giá trị hàng hóa qua cửa khẩu; doanh thu, việc làm của các hoạt động dịch vụ phát sinh trên địa bàn; giá trị sản xuất của những ngành có liên kết trực tiếp với thị trường biên giới. Ba nhóm số liệu không thay thế nhau. Khi được theo dõi theo thời gian và từng cửa khẩu, chúng mới giúp nhận diện khâu nào có thể phát triển mà không chạy theo việc giữ hàng lại bằng mọi giá.

Trong phiên chuyên đề về logistics và thương mại điện tử xuyên biên giới, chương trình hội thảo giới thiệu tham luận của TS. Đoàn Ngọc Ninh về chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng tại cửa khẩu và tham luận của TS. Nguyễn Thị Thu Hà về truy xuất nguồn gốc nông sản hai chiều. Đây là những hướng nghiên cứu phù hợp với câu hỏi của Cao Bằng: dịch vụ nào có thể phát triển từ nhu cầu thực của chủ hàng, và sản phẩm địa phương cần đáp ứng điều kiện nào để tham gia thị trường? Tên tham luận chưa thay thế cho kết quả khảo sát hay hiệu quả triển khai thực tế.

Giảm chi phí bằng những thay đổi có thể đo

Có thông tin công khai đề cập khả năng tiết giảm chi phí dịch vụ đối với một số phương án tổ chức hoạt động tại cửa khẩu. Tuy nhiên, khi chưa đối chiếu được bảng khoản mục, địa điểm và điều kiện áp dụng, chưa nên dùng một mức tiết giảm tính theo xe để đại diện cho mọi chuyến hàng. Cần phân biệt phí, lệ phí theo quy định với giá dịch vụ vận tải, bến bãi và các khoản chi phí do doanh nghiệp thỏa thuận.

Các đại biểu tham quan gian trưng bày, giới thiệu tiềm năng, lợi thế, các mô hình kinh tế cửa khẩu tại Hội thảo.

Chi phí của một chuyến hàng còn gồm thời gian chờ, số lần bốc dỡ, bảo quản, rủi ro chậm giao và chi phí xe quay đầu. Nếu những khoản này được theo dõi nhất quán, doanh nghiệp mới có cơ sở so sánh Cao Bằng với các tuyến khác. Cải cách tại cửa khẩu có giá trị khi lợi ích thể hiện trên toàn hành trình, chứ không chỉ ở một khoản phí riêng lẻ.

Số hóa cửa khẩu cũng cần được nhìn theo cách ấy. Cấp chứng nhận xuất xứ, khai báo điện tử hoặc kiểm định tại cửa khẩu chỉ phát huy hiệu quả khi giảm được thao tác trùng lặp, chi phí và thời gian xử lý, đồng thời bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước. Công nghệ là công cụ phục vụ quy trình; bản thân việc lắp đặt một nền tảng số chưa đủ chứng minh năng lực cạnh tranh đã thay đổi.

Từ dòng hàng đi qua đến năng lực kinh tế tại chỗ

Cao Bằng không nhất thiết phải sản xuất mọi loại hàng đi qua cửa khẩu mới có thể hưởng lợi từ giao thương. Vận tải, giao nhận, bảo quản, kiểm nghiệm và dịch vụ hỗ trợ chủ hàng đều có khả năng tạo việc làm, doanh thu và giá trị gia tăng trên địa bàn. Nhưng mức đóng góp thực tế của từng dịch vụ phải được đo bằng hoạt động kinh doanh và dữ liệu địa phương, không suy ra từ giá trị lô hàng.

Hai hướng cần được tiến hành đồng thời: thu hút dòng hàng phù hợp với lợi thế tuyến vận tải và từng bước tăng phần việc do doanh nghiệp, hợp tác xã, người lao động trong tỉnh đảm nhiệm. Đối với sản phẩm tại chỗ, cần gắn vùng nguyên liệu với tiêu chuẩn chất lượng, hợp đồng tiêu thụ và năng lực chế biến. Đối với hàng quá cảnh, xuất nhập khẩu của doanh nghiệp ngoài tỉnh, cần nâng chất lượng dịch vụ để họ tự nguyện lựa chọn Cao Bằng.

Các đại biểu tham quan gian hàng sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ phục vụ xuất khẩu.

Với Cao Bằng, điều đáng theo dõi không phải chỉ là số hàng đi qua, mà là những hoạt động kinh tế nào phát triển cùng dòng hàng ấy. Khi số liệu giao thương được đặt cạnh doanh thu dịch vụ, việc làm, sản xuất và đầu tư thực hiện, bức tranh kinh tế cửa khẩu mới hiện lên đầy đủ hơn - và những khoảng trống cần đầu tư cũng rõ hơn.

Bài học từ các địa phương có nền sản xuất phát triển cho thấy tốc độ tăng trưởng chỉ là một phần của bức tranh. Với Cao Bằng, theo dõi thêm doanh thu dịch vụ, năng suất lao động, việc làm ổn định và thu nhập thực tế sẽ giúp nhận diện rõ hơn những giá trị được tạo ra từ lợi thế cửa khẩu. Việc xây dựng các chỉ tiêu này cần bắt đầu từ nguồn dữ liệu có thể kiểm chứng, tránh đặt mục tiêu mà chưa có phương pháp đo.