Đánh thức nghệ thuật truyền thống, phát triển công nghiệp văn hóa

Nghệ thuật trình diễn cồng chiêng tại Khu du lịch Thung Ui - sự kết hợp hài hòa giữa bản sắc truyền thống và phát triển du lịch bền vững.

Tiếp nối mạch ngầm di sản

Trước khi trở thành chất liệu để phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch, mọi loại hình nghệ thuật dân gian muốn lan tỏa bền lâu trước hết phải sống trọn vẹn và bắt nguồn từ sức sống nội sinh trong cộng đồng. Trên khắp các miền quê Ninh Bình, mạch nguồn nghệ thuật cổ truyền vẫn chảy tràn đầy nhiệt huyết qua hơn 2.500 đội, nhóm, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng đang hoạt động sôi nổi.

Tại vùng đất Yên Từ, câu chuyện tiếp nối ngọn lửa di sản hát xẩm của bà Nguyễn Thị Mận - con gái cố nghệ nhân Hà Thị Cầu cùng Câu lạc bộ hát xẩm mang tên mẹ mình đã trở thành điểm tựa văn hóa đặc biệt.

Một buổi sinh hoạt của CLB xẩm Hà Thị Cầu giữa không gian văn hóa làng quê, nơi di sản được gìn giữ và nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ.

Kể từ khi nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu qua đời năm 2013, con cháu, học trò cùng đông đảo người yêu mến môn nghệ thuật này vẫn bền bỉ giữ gìn, trao truyền từng làn điệu dân gian độc đáo. Với các thành viên, việc học và hát xẩm không đơn thuần là duy trì một bộ môn nghệ thuật mà chính là cách lưu giữ ký ức văn hóa, đạo lý và cốt cách tâm hồn người Việt gửi gắm trong từng câu hát. Mỗi buổi sinh hoạt tại câu lạc bộ là dịp để các thế hệ cùng tìm hiểu nét đặc trưng của từng làn điệu, từ đó thêm trân quý di sản cha ông để lại.

Bà Nguyễn Thị Mận, Chủ nhiệm Câu lạc bộ chia sẻ, hơn chục năm qua, câu lạc bộ duy trì sinh hoạt đều đặn bất kể nắng, mưa, thu hút đông đảo người dân ở đủ mọi lứa tuổi tham gia, từ những em nhỏ mới lên 5 cho đến các cụ già đã ngoài 80. Dù là người gắn bó lâu năm hay người mới chập chững làm quen với xẩm, tất cả đều kiên trì rèn luyện từng cách ngắt nhịp, nhả chữ, so dây và thấu hiểu ý nghĩa sâu xa của từng lời ca. “Cá nhân tôi cùng các thành viên câu lạc bộ đã cùng nhau đi giao lưu, biểu diễn ở nhiều hội thi, hội diễn, liên hoan và lễ hội trong, ngoài tỉnh để vừa giới thiệu, vừa lan tỏa những giá trị truyền thống độc đáo của nghệ thuật hát xẩm đến đông đảo công chúng” - bà Mận bộc bạch.

Là một trong những thành viên nhỏ tuổi nhất nhưng đã có nhiều năm gắn bó với câu lạc bộ, em Lại Thùy Dương (học sinh lớp 6, Trường THCS Yên Phong) không chỉ hát thành thạo các làn điệu Xẩm mà còn chơi tốt nhiều nhạc cụ dân tộc như đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, đàn nhị, thập lục, trống, phách. Dương hồn nhiên chia sẻ: “Mỗi lần được cầm cây đàn và cất lên nhịp phách xẩm, em cảm thấy rất tự hào. Nhạc cụ dân tộc có âm thanh rất đặc biệt, vừa sâu lắng lại vừa gần gũi. Em mong mình có thể học thật giỏi, chơi thật hay nhiều ngón đàn để sau này tiếp tục cùng các bác, các cô mang tiếng đàn, lời ca của quê hương đi xa hơn nữa”.

Buổi sinh hoạt và truyền dạy hát Xẩm ấm cúng tại gia đình Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân (thôn Bình Hải, xã Yên Từ)

Đánh giá về hiệu quả của mô hình này, ông Phạm Vinh Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Từ cho biết: thông qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ ngay tại cơ sở, thanh thiếu niên có cơ hội trực tiếp tìm hiểu, trải nghiệm những loại hình nghệ thuật đặc sắc của quê hương, từ đó hình thành tình yêu và ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống. Đây chính là cách trao truyền tự nhiên và bền vững nhất, giúp nghệ thuật truyền thống không bị tách rời khỏi đời sống hiện đại mà tiếp tục được thực hành, trao quyền bởi chính những chủ thể mới của cộng đồng.

Không chỉ có hát xẩm, nét đặc sắc của văn hóa truyền thống còn gắn liền với những làn điệu chèo ngọt ngào, sâu lắng. Dịp hè này, tại các nhà văn hóa xã Yên Mô, những lớp học hát chèo luôn rộn ràng tiếng đàn, tiếng trống. Chẳng kể tuổi tác, từ các cụ già đến những em nhỏ, tất cả đều mê mải học từng cách luyến láy, nhả chữ. Từ chỗ xem cho vui, nhiều người đã bén duyên rồi tự tin sắm vai, cất lời ca trong các đêm hội làng.

Ông Tạ Ngọc Huế, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Mô nhấn mạnh, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn chú trọng tạo điều kiện để các đội, câu lạc bộ chèo duy trì sinh hoạt đều đặn. Việc đưa nghệ thuật chèo hiện diện thường xuyên trong đời sống không chỉ đáp ứng nhu cầu sáng tạo, hưởng thụ văn hóa của nhân dân, mà còn tạo nền tảng vững chắc để di sản tiếp tục được gìn giữ, trao truyền.

Lớp học truyền dạy nghệ thuật truyền thống cho học sinh phổ thông xã Yên Mô, góp phần gieo mầm tình yêu di sản cho thế hệ trẻ.

Bên cạnh các làn điệu chèo, xẩm quen thuộc của vùng châu thổ, âm vang văn hóa vùng cao cũng hòa nhịp đầy tự hào. Tại phường Yên Sơn, nơi cộng đồng người Mường chiếm khoảng 25% dân số, nhịp sống đô thị không làm phai nhạt tiếng cồng chiêng hay điệu múa truyền thống. Với 9 câu lạc bộ cùng gần 400 thành viên đang lưu giữ hơn 100 chiếc chiêng và nhiều nhạc cụ dân tộc, bản sắc Mường vẫn thấm đượm trong từng nếp nhà.

Bên cạnh đó, các điệu hát Đúm, hát Sắc bùa, múa trống, nhảy sạp cũng sống dậy mạnh mẽ. Bà Bùi Thị Năm (CLB hát Đúm phố Đồng Trung) bộc bạch: “Hát giao duyên này từ bố mẹ truyền lại. Chúng tôi hát mọi lúc mọi nơi, đi làm cũng hát, gặt lúa ngoài đồng cũng hát, gặp nhau là cất lời ca”. Tiếp lời, bà Trịnh Thị Tuân (CLB múa trống phố Quảng Thành) vui mừng chia sẻ về sự quan tâm hỗ trợ của chính quyền khi trao tặng 16 quả trống để chị em lập đội, đưa nét đẹp quê hương đến gần hơn với du khách thập phương.

Sự bền bỉ của các câu lạc bộ xẩm hay chèo, cồng chiêng ở từng thôn xã không hề đơn lẻ, mà nằm trong một chiến lược bảo tồn có hệ thống. Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 2.500 đội, nhóm, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng hoạt động thường xuyên, tạo thành mạng lưới rộng khắp mang nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với nhân dân.

Đóng vai trò cầu nối, Trung tâm Văn hóa tỉnh đã liên tục mở các lớp tập huấn, truyền dạy xẩm, chèo, hát văn và nhạc cụ dân tộc ngay tại cơ sở. Sự trao truyền trực tiếp giữa các nghệ nhân, nghệ sĩ giàu kinh nghiệm với các học viên đã tạo nên chiếc gạch nối tự nhiên giữa các thế hệ. Qua đó, nhiều loại hình di sản quý báu như xẩm, chèo, ca trù, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Mo Mường... tiếp tục được trao quyền cho những chủ thể mới. Khi người trẻ chủ động thực hành và nối dài sức sống của di sản, nghệ thuật cổ truyền không chỉ thoát khỏi nguy cơ mai một mà còn tạo đà vững chắc để thích ứng, sẵn sàng bước vào đời sống đương đại.

Đưa nghệ thuật truyền thống bước lên sân khấu đương đại

Nhớ lại đêm Đại nhạc hội Tràng An Forestival 2025, trước biển người hơn 20.000 khán giả, nhịp phách giòn giã và tiếng trống khẩu Xẩm cổ truyền từ các nghệ sĩ Câu lạc bộ hát xẩm Hà Thị Cầu đã cất lên ngẫu hứng, hòa quyện trọn vẹn cùng kỹ thuật beatbox hiện đại của nghệ sĩ Trung Bảo trên nền nhạc điện tử.

Màn hòa thanh đầy táo bạo ấy khiến hàng vạn khán giả - đa phần là giới trẻ vỡ òa trong ngỡ ngàng, rồi thích thú. Đó không đơn thuần là một sự "điểm xuyết" khiên cưỡng cho có yếu tố truyền thống, mà là một nỗ lực đầy chủ đích nhằm làm sống dậy di sản, khoác lên Xẩm một tấm áo mới và đặt nó vào dòng chảy của âm nhạc đương đại.

Xẩm cổ truyền kết hợp Beatbox hiện đại đầy bùng nổ tại Đại nhạc hội Tràng An Forestival 2025.

Bước đi này chứng minh một tư duy hoàn toàn mới: di sản không còn nằm yên trong bảo tàng hay chỉ thu hẹp trong không gian xóm làng, mà đã chính thức bước vào chuỗi giá trị của công nghiệp biểu diễn sáng tạo. Bằng việc trở thành "sợi dây kết nối" đưa một đại nhạc hội quy mô lớn chào sân từ chính những gì sâu thẫm trong máu thịt người dân Cố đô, Xẩm đã khẳng định vị thế của một tài nguyên văn hóa vô giá - sẵn sàng sống khỏe, cất tiếng nói riêng và tỏa sáng trong nền kinh tế sáng tạo.

Bên cạnh những sân khấu biểu diễn đương đại, việc gắn kết nghệ thuật truyền thống với các mô hình dịch vụ du lịch trải nghiệm cũng đang mở ra hướng đi bền vững cho di sản địa phương. Tại Khu du lịch Thung Ui, du khách được đắm chìm trong tiếng chiêng vang vọng và điệu hát Sắc bùa cầu mùa màng thịnh vượng của đồng bào Mường. Mô hình doanh nghiệp đồng hành đầu tư kinh phí và không gian biểu diễn không chỉ giúp các nghệ nhân có thêm thu nhập trang trải cuộc sống, mà còn tạo điều kiện để trao truyền, gìn giữ nguyên vẹn cái gốc văn hóa của cha ông.

Mặt khác, tư duy sáng tạo linh hoạt còn giúp nghệ thuật dân gian vượt ra khỏi lũy tre làng. Những mô hình sân khấu di động, đưa rối nước, trích đoạn chèo hay ca trù, hát xẩm, hát Chầu văn... vào phố đi bộ, học đường và các điểm di tích đã tạo hiệu ứng tương tác vượt trội. Đổi mới cách tiếp cận bằng các sản phẩm âm nhạc đương đại, các sự kiện lễ hội quy mô lớn đang từng bước biến nghệ thuật biểu diễn thành ngành kinh tế dịch vụ giàu tiềm năng, thu hút đông đảo công chúng trẻ tuổi.

Biến di sản văn hóa thành động lực phát triển kinh tế

Để di sản không chỉ dừng lại ở những nỗ lực giữ lửa trong cộng đồng hay những khoảnh khắc bùng nổ ngắn hạn trên sân khấu, Ninh Bình đã và đang hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược qua Đề án “Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch tỉnh Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, ngành công nghiệp văn hóa và du lịch sẽ đóng góp khoảng 10% GRDP toàn tỉnh; tạo dựng hệ sinh thái văn hóa - du lịch giàu bản sắc nhằm đưa Ninh Bình vươn tầm thành “Đô thị di sản thiên niên kỷ”, trung tâm du lịch di sản hàng đầu khu vực và chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO.

Du khách hòa mình vào nhịp múa sạp và các sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc tại Khu du lịch Thung Ui.

Tầm nhìn ấy được cụ thể hóa bằng việc tổ chức lại không gian phát triển theo cấu trúc “1 trung tâm - 3 trục chiến lược - 5 tuyến - 7 cụm động lực”. Tỉnh chủ trương tuyệt đối không khai thác di sản manh mún mà quy hoạch liên vùng, đưa nghệ thuật trình diễn dân gian như chèo, hát văn, xẩm, rối nước, cồng chiêng... vào chuỗi sản phẩm đặc trưng. Trọng tâm là phục hồi các dòng sông cổ gắn với sân khấu thực cảnh, hình thành các không gian diễn xướng dân gian tại các trung tâm di sản lớn (như Tràng An, Cố đô Hoa Lư, Tam Chúc, Phủ Dầy, đền Trần...) và xây dựng các “làng nghề du lịch sáng tạo”, bảo tàng sinh thái sống dựa vào cộng đồng.

Song song đó, lộ trình chuyển đổi số di sản được tăng tốc toàn diện với nền tảng dữ liệu mở, trải nghiệm đa giác quan và không gian du lịch ảo (Ninh Bình Metaverse). Mỗi năm, tỉnh định hướng hỗ trợ thương mại hóa từ 2 - 3 dự án công nghiệp văn hóa số, khuyến khích các doanh nghiệp, start-up ứng dụng công nghệ thực tế ảo và AI để làm mới hành trình khám phá của du khách.

Để giải bài toán nguồn lực, Ninh Bình phân định rõ: Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, đầu tư hạ tầng khung và bảo tồn hồn cốt di sản; khu vực tư nhân là hạt nhân phát triển sản phẩm, vận hành thị trường theo mô hình “sở hữu công, quản trị - vận hành tư”. Việc thành lập Quỹ bảo tồn di sản sáng tạo cũng sẽ được triển khai nhằm tiếp sức trực tiếp cho các nghệ nhân và cộng đồng thực hành văn hóa. Cùng với đó là chiến lược gieo mầm khán giả tương lai qua mô hình “sân khấu học đường”, đưa di sản tiếp cận thế hệ trẻ từ sớm, kết hợp chuẩn hóa đào tạo đội ngũ sáng tạo, quản trị văn hóa chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế.

Ở góc nhìn của người trực tiếp dàn dựng nhiều chương trình nghệ thuật lớn, Đạo diễn Lê Hải Yến, Tổng Giám đốc Newday Media nhận định, trong bối cảnh ngành công nghiệp biểu diễn và xu hướng du lịch âm nhạc đang bùng nổ toàn cầu, Ninh Bình sở hữu lợi thế đặc biệt để trở thành trung tâm biểu diễn nghệ thuật tầm cỡ quốc gia và quốc tế. Việc khai thác chất liệu lịch sử, văn hóa truyền thống kết hợp công nghệ trình diễn hiện đại theo xu hướng Edutainment (giải trí kết hợp giáo dục) sẽ giúp các sản phẩm nghệ thuật Cố đô tạo nên màu sắc riêng biệt, vừa bảo tồn di sản, vừa thu hút công chúng trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn đưa di sản thành động lực kinh tế bền vững, địa phương cần những bước đi đột phá hơn. “Tỉnh cần tập trung đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng biểu diễn; đẩy mạnh hợp tác với các học viện, tổ chức nghệ thuật trong và ngoài nước để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực quản lý sự kiện cho đội ngũ cán bộ địa phương. Đồng thời, việc nâng tầm Festival Ninh Bình thành một liên hoan nghệ thuật quốc tế thường niên sẽ là chìa khóa để thu hút truyền thông toàn cầu, đưa văn hóa Cố đô vươn xa”, Đạo diễn Lê Hải Yến nhấn mạnh.

Từ mạch ngầm bản sắc ngàn đời được nhân dân gìn giữ nơi xóm làng, cùng tư duy đột phá và các quyết sách đồng bộ của tỉnh, nghệ thuật truyền thống Ninh Bình đang từng bước chuyển mình thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, khẳng định vị thế thương hiệu điểm đến trên bản đồ công nghiệp sáng tạo quốc gia và quốc tế.