Đạo luật bảo vệ người lao động trên nền tảng số của Malaysia Vẫn còn khoảng cách giữa khung pháp lý và thực tiễn áp dụng

Bước tiến trong công nhận và bảo vệ người lao động

Với khoảng 1,64 triệu lao động thuộc lĩnh vực kinh tế tự do (gig economy), Malaysia đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp với các hình thức việc làm mới. Việc ban hành GWA đưa nước này gia nhập nhóm quốc gia như Tây Ban Nha, Chile và Singapore có luật hoặc quy định riêng dành cho lao động làm việc thông qua nền tảng số. Đặc biệt, những người hoạt động trong lĩnh vực vận tải và giao nhận hàng hóa từ lâu đã kiến nghị được công nhận và bảo vệ về mặt pháp lý, bởi các quy định lao động truyền thống chủ yếu điều chỉnh quan hệ giữa người sử dụng lao động và người lao động.

Công việc trong nền kinh tế tự do thường mang tính thời vụ hoặc theo yêu cầu, với thời gian làm việc và thu nhập thiếu ổn định. Vì vậy, người lao động phải tự chịu nhiều chi phí, rủi ro, trong khi ít được tiếp cận an sinh xã hội và thiếu cơ chế giám sát minh bạch đối với các thuật toán quản lý của nền tảng. Những hạn chế trong giải quyết tranh chấp càng khiến quyền lợi của họ dễ bị ảnh hưởng. Dù các nền tảng việc làm tự do đã hoạt động tại Malaysia từ năm 2012, quá trình hình thành GWA chỉ thực sự được thúc đẩy từ năm 2019, khi những bất bình của các tài xế giao hàng thu hút sự chú ý của Chính phủ. Các mạng lưới đại diện người lao động hình thành trên mạng xã hội, kết hợp với hoạt động vận động từ cơ sở nhằm yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ quyền lợi.

GWA được xem là bước tiến lớn của Malaysia trong bảo vệ lực lượng lao động trên các nền tảng số. Ảnh: hr.asia

Vấn đề này ngày càng được quan tâm trên chính trường Malaysia, một phần do tỷ lệ thanh niên người Mã Lai đáng kể trong lực lượng lao động tự do và sự bùng nổ của ngành giao hàng trực tuyến trong đại dịch Covid-19. Tổ chức Dân tộc Mã Lai Thống nhất (UMNO), do Phó Thủ tướng Ahmad Zahid Hamidi lãnh đạo, đã tích cực thúc đẩy ban hành luật dành riêng cho nhóm lao động này từ giữa năm 2023. Tiến trình xây dựng luật được đẩy nhanh sau khi ông Steven Sim Chee Keong được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Nhân lực vào tháng 12/2023. Sau quá trình nghiên cứu và tham vấn các bên liên quan, dự luật được trình Quốc hội tháng 8/2025, thông qua ngày 9/9/2025 và công bố trên Công báo ngày 31/12/2025.

GWA thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp, tăng cường thực thi bảo hiểm tai nạn lao động và thành lập hội đồng tư vấn ba bên chuyên trách. Đạo luật xác định người lao động tự do là công dân hoặc thường trú nhân ký hợp đồng dịch vụ với đơn vị thuê dịch vụ; đồng thời quy định quyền được thông tin đầy đủ về điều khoản hợp đồng, nhận thu nhập và phúc lợi theo thỏa thuận. Các đơn vị thuê dịch vụ cũng bị giới hạn trong việc khấu trừ thu nhập, chấm dứt hợp đồng hoặc vô hiệu hóa tài khoản người lao động.

Tuy nhiên, GWA mới xác lập sự công nhận pháp lý, chưa trao cho nhóm này tư cách người lao động theo quy định truyền thống. Đây là điểm khác biệt so với một số mô hình quốc tế. Tây Ban Nha, thông qua đạo luật về người giao hàng năm 2022, thiết lập giả định pháp lý coi người giao hàng qua nền tảng số là người lao động nếu nền tảng kiểm soát hoạt động tổ chức, quản lý hoặc thuật toán. Nhờ đó, họ có thể được hưởng lương tối thiểu, an sinh xã hội và quyền tham gia công đoàn. Chile cũng phân biệt lao động nền tảng phụ thuộc và độc lập, đồng thời áp dụng các biện pháp bảo vệ cho cả hai nhóm. Trong khi đó, Singapore công nhận người làm việc qua nền tảng số là một nhóm riêng biệt, được tiếp cận bảo hiểm tai nạn lao động và chế độ đóng góp quỹ hưu trí theo những điều kiện cụ thể.

Khoảng trống an sinh và bài toán thu nhập

Các chuyên gia chỉ ra rằng, một trong những thách thức lớn nhất đối với GWA là bảo đảm an sinh xã hội. Malaysia đã triển khai chương trình bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp cho người tự kinh doanh từ năm 2017 và sau đó mở rộng diện tham gia bắt buộc sang một số lĩnh vực. Tuy nhiên, mức độ tuân thủ trong lực lượng lao động tự do vẫn chưa đồng đều. Theo GWA, các đơn vị cung cấp nền tảng có trách nhiệm hỗ trợ người lao động đăng ký bảo hiểm, khấu trừ khoản đóng góp theo quy định từ thu nhập và chuyển nộp cho Chính phủ. Song, khác với lao động truyền thống, các nền tảng không phải đóng góp khoản tương ứng cho người lao động. Đây là bước tiến trong quản lý lĩnh vực kinh tế tự do, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về việc phân bổ trách nhiệm tài chính giữa các bên.

Một nhiệm vụ quan trọng của hội đồng tư vấn chuyên trách, gồm đại diện Chính phủ, người lao động, các nền tảng và giới học thuật, là đề xuất mức thu nhập tối thiểu. Việc xác định mức thu nhập phù hợp đòi hỏi xem xét nhiều yếu tố như thời gian làm việc linh hoạt, cơ chế định giá bằng thuật toán, chi phí nhiên liệu và bảo dưỡng phương tiện. Tuy nhiên, GWA chưa quy định nghĩa vụ công khai dữ liệu của các nền tảng, có thể hạn chế khả năng thu thập thông tin của hội đồng. Thách thức càng lớn khi phạm vi điều chỉnh của đạo luật bao gồm cả lao động nền tảng và những người làm việc tự do (freelancer), vốn có đặc điểm và điều kiện làm việc khác nhau.

Hiệu quả hoạt động của hội đồng còn được kiểm chứng qua khả năng giải quyết những vấn đề chưa được xử lý triệt để, trong đó có việc thiếu cơ chế tham gia bắt buộc vào Quỹ Tiết kiệm nhân viên (EPF) và các chương trình bảo hiểm thất nghiệp. Hiện người lao động tự do có thể tự nguyện tham gia chương trình dành cho người tự doanh của EPF và nhận hỗ trợ đối ứng từ Chính phủ tối đa 600 ringgit (RM), tương đương 147 USD mỗi năm; tổng hỗ trợ trọn đời không vượt quá 6.000 RM (1.468 USD). Việc mở rộng chính sách này đòi hỏi cân nhắc khả năng chuyển từ tham gia tự nguyện sang bắt buộc, cũng như thiết lập cơ chế đóng góp chung giữa người lao động và các nền tảng.

Tăng cường tiếng nói và đại diện tập thể

Bên cạnh thu nhập và an sinh xã hội, quyền đại diện và thương lượng tập thể cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ người lao động tự do. Với số lượng đông đảo và điều kiện làm việc có nhiều điểm tương đồng, việc hình thành các tổ chức đại diện sẽ giúp họ nâng cao khả năng bảo vệ quyền lợi trong quan hệ với các nền tảng. Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý hiện hành của Malaysia chưa tạo điều kiện đầy đủ để nhóm lao động này thành lập công đoàn và tiến hành thương lượng tập thể hiệu quả. Do đó, việc sửa đổi quy định về công đoàn, quan hệ lao động hoặc xây dựng cơ chế pháp định riêng để bảo đảm quyền đại diện tập thể là những phương án cần được xem xét.

Kinh nghiệm Singapore có thể mang lại gợi ý cho Malaysia. Đạo luật về Người lao động trên nền tảng (Platform Workers Act) của nước này cho phép các hiệp hội đại diện người lao động tham gia thương lượng tập thể mà không nhất thiết phải có tư cách công đoàn truyền thống. Cách tiếp cận này tạo thêm không gian bảo vệ lợi ích chung, đồng thời phù hợp hơn với đặc thù của các hình thức việc làm mới.

Giới quan sát nhận định, GWA mở ra giai đoạn mới trong quá trình hoàn thiện chính sách lao động của Malaysia, song sự công nhận pháp lý mới chỉ là bước khởi đầu. Những vấn đề về phân loại lao động, trách nhiệm đóng góp an sinh, bảo đảm thu nhập và quyền thương lượng tập thể vẫn cần được tiếp tục giải quyết. Thành công của đạo luật không chỉ nằm ở số lượng quy định được ban hành, mà quan trọng hơn là khả năng mang lại những cải thiện thực chất và bền vững cho đời sống, điều kiện làm việc của hàng triệu lao động.