Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao: Vẫn có những khoảng trống

Nghịch lý của thị trường lao động

Theo số liệu mới nhất của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên 18-24 tuổi tại Việt Nam năm 2025 là 8,64%, tăng 0,72 điểm phần trăm so với năm trước. Riêng tại khu vực thành thị, nơi tập trung phần lớn sinh viên tốt nghiệp các trường đại học, cao đẳng, con số này lên tới 11,23%. Cùng thời điểm đó, theo số liệu của ManpowerGroup, nhu cầu tuyển dụng ròng của Việt Nam đạt 47%, xếp thứ 4 toàn cầu.

Thực trạng trên càng trở nên đáng lo ngại khi nhìn vào xu hướng tuyển dụng, số lượng vị trí dành cho sinh viên mới tốt nghiệp năm 2025 giảm 12,96% so với 2024 và giảm tới 37,34% so với 2023, theo Báo cáo Thị trường Tuyển dụng 2025 của Joboko. Thực tế, doanh nghiệp không phải không có nhu cầu tuyển người, họ chỉ không muốn nhận người cần đào tạo lại từ đầu.

Bà Vũ Ngọc Mai - CEO Công ty Cổ phần Quốc tế K-Focus đang trao đổi với các nhân sự trẻ. Ảnh: NVCC

Bà Vũ Ngọc Mai - CEO Công ty Cổ phần Quốc tế K-Focus, đơn vị có hơn 16 năm kinh nghiệm tư vấn tuyển dụng nhân sự chất lượng cao cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, thẳng thắn chia sẻ: "Điểm yếu phổ biến nhất là các bạn sinh viên mới ra trường hiện nay là không bị áp lực nhiều về kinh tế như thế hệ 8X, 9X. Trong khi đó, các bạn đáng lẽ phải nhiệt huyết học hỏi và cống hiến, nhiều bạn lại kén chọn và đưa ra tiêu chí khá cao với công ty trong khi năng lực chưa đáp ứng được nhu cầu công việc. Hệ quả thực tế là thời gian hòa nhập kéo dài hơn nhiều so với kỳ vọng. Với những bạn chưa có kinh nghiệm đi làm thêm tại doanh nghiệp, sau khi tốt nghiệp, các bạn apply thì mất tối thiểu sáu tháng đến một năm mới dần làm quen với công việc và hiểu được nghiệp vụ", bà Vũ Ngọc Mai cho biết.

Không chỉ vậy, theo CEO Công ty Cổ phần Quốc tế K-Focus, những chuyến thực tập ngắn ngày mà nhiều trường đang triển khai cũng chưa giải quyết được vấn đề gốc rễ. "Thực ra các chuyến đi thực tập hay tham quan thực tế cũng chỉ là cưỡi ngựa xem hoa. Không doanh nghiệp nào muốn đào tạo cầm tay chỉ việc với các bạn chỉ đi thực tập 2-3 tháng, người ta sẽ không sẵn sàng giao công việc thực tế mà chủ yếu giao việc chân tay hoặc việc vặt", bà Vũ Ngọc Mai cho hay.

Nhìn từ góc độ nghiên cứu, TS. Trần Thị Nhung, chuyên gia Quản trị nguồn nhân lực, Viện Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, chỉ ra bối cảnh cấu trúc đằng sau những hiện tượng trên. Theo bà, thế giới VUCA, cụm từ mô tả môi trường hiện đại đầy biến động, đang thay đổi căn bản tiêu chí tuyển dụng. Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo khoảng 42% kỹ năng cốt lõi trong các ngành nghề sẽ thay đổi do tác động của AI và tự động hóa chỉ tính đến năm 2026. Điều đó có nghĩa, một chương trình học xây dựng từ 4–5 năm trước có thể đã lỗi thời trước khi sinh viên kịp ra trường.

"Xã hội hiện đại đang chứng kiến sự dịch chuyển từ "bằng cấp" sang "năng lực". Tấm bằng đại học nay chỉ còn là điều kiện cần. Điều kiện đủ là khả năng giải quyết vấn đề thực tế ngay trong tuần đầu tiên nhận việc. Đáng lo hơn, vòng đời của một kỹ năng công nghệ hiện nay chỉ còn kéo dài 2,5-5 năm, trong khi chương trình đại học vẫn vận hành theo chu kỳ 4 năm gần như bất biến", bà Nhung nhận định.

Nhà trường chủ động chuyển mình

Trước những thách thức trên, nhiều cơ sở đào tạo tại Hà Nội đã bắt đầu hành động thực chất, không dừng ở chủ trương. Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội (HCCT) là một ví dụ. Nhà trường đã thực hiện "tái cấu trúc toàn diện" chương trình, nâng tỷ trọng thực hành lên 70%, thiết kế các phòng học như mô hình doanh nghiệp thu nhỏ như nhà hàng, khách sạn, phòng bếp, studio truyền thông với trang thiết bị chuẩn 4–5 sao. "Sinh viên thực hành theo quy trình thật, từ tiếp nhận công việc đến xử lý và đánh giá kết quả. Giảng viên chuyển vai trò từ "giảng dạy" sang hướng dẫn huấn luyện, đánh giá năng lực. Điểm nhấn là mô hình "đào tạo kép" mà HCCT đang thúc đẩy khi sinh viên vừa học tại giảng đường vừa làm việc trực tiếp tại doanh nghiệp, được giao việc thật với chỉ tiêu cụ thể, được doanh nghiệp trực tiếp hướng dẫn và đánh giá. Nhiều chương trình được thiết kế theo mô hình "đặt hàng" từ doanh nghiệp, giúp sinh viên ra trường làm được việc ngay mà không cần đào tạo lại", TS. Trịnh Thị Thu Hà, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ.

Ở khối đại học, các trường lớn tại Hà Nội cũng đang tăng tốc đổi mới. Đại học Bách khoa Hà Nội mở thêm 5 chương trình mũi nhọn về công nghệ, nâng tổng chỉ tiêu lên gần 10.000 sinh viên. Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội bổ sung các chuyên ngành Kinh tế số và Phân tích dữ liệu. Đại học Kinh tế Quốc dân công bố 15 mã ngành mới, trong đó có Công nghệ tài chính, Kinh tế số, Toán ứng dụng…

Những nỗ lực đó đang diễn ra trong bối cảnh Hà Nội vừa có thêm một định hướng chính sách quan trọng. Nghị quyết số 02-NQ/TW xác định mô hình tăng trưởng mới của Thủ đô lấy tri thức, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực trung tâm; đặt mục tiêu đến năm 2035 hình thành các trung tâm đào tạo chất lượng cao thuộc nhóm dẫn đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương; đồng thời giao Hà Nội tiên phong thí điểm các cơ chế đặc thù trong giáo dục đào tạo. Tiếp nối tinh thần đó, HĐND thành phố đầu năm 2026 đã thông qua Nghị quyết 92 về thu hút, trọng dụng nhân tài, ưu tiên hàng đầu lĩnh vực khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, mở ngành mới chỉ là một phần. Điều doanh nghiệp cần là sự gắn kết thực chất từ sớm, không phải những chương trình thực tập hình thức ở năm cuối. Bà Vũ Ngọc Mai đề xuất một hướng tiếp cận khác: "Cần đào tạo các bạn từ những năm cuối theo đúng định hướng nghề nghiệp mong muốn kết nối sao cho sau khi ra trường vẫn có thể tiếp tục làm công việc đó. Như vậy, tính khả thi và hiệu quả sẽ cao hơn nhiều. Ngoài chuyên môn và kiến thức học ở trường, sinh viên cần phải biết và sử dụng thành thạo tối thiểu một ngoại ngữ. Ngôn ngữ và thái độ trong công việc là điểm cộng giúp các bạn mới ra trường có thể xin được việc tốt".

Đây cũng là bài học mà HCCT rút ra từ thực tiễn. TS. Trịnh Thị Thu Hà thẳng thắn nhìn nhận áp lực: "Chúng tôi phải theo kịp và đi trước nhu cầu của doanh nghiệp trong khi thị trường lao động thay đổi rất nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ. Đội ngũ giảng viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có kinh nghiệm thực tế, liên tục cập nhật kỹ năng mới", đại diện HCCT chia sẻ.

Đồng quan điểm, TS. Trần Thị Nhung khẳng định: "Đổi mới phương thức dạy và học không đơn thuần là trang bị thêm máy tính hay phần mềm, mà là thay đổi tư duy từ "nhồi nhét tri thức" sang "phát triển năng lực thích nghi". Thay đổi không còn là lựa chọn ưu tiên mà đã trở thành điều kiện bắt buộc". TS. Trần Thị Nhung cũng cảnh báo về cái giá phải trả nếu chậm trễ với tốc độ biến động hiện nay, lợi thế cạnh tranh của quốc gia không còn có thể dựa vào nhân công giá rẻ, mà phải được xây dựng trên nền tảng chất lượng đào tạo và khả năng làm chủ công nghệ của lực lượng lao động.

Khoảng trống giữa bằng cấp và năng lực thực sự chỉ thu hẹp được khi nhà trường, doanh nghiệp và người học cùng vào cuộc. Hà Nội đang mang trọng trách dẫn đầu cả nước, đây là thời điểm để tinh thần Nghị quyết 02 chuyển thành hành động cụ thể trong từng giảng đường, từng xưởng thực hành, từng hợp đồng gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp.