Đặt hàng từ thực tiễn để đưa nghiên cứu ra thị trường

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, nhiều kết quả nghiên cứu chưa trở thành sản phẩm phục vụ sản xuất, kinh doanh, trong khi nhu cầu đổi mới công nghệ của doanh nghiệp đặt ra ngày càng cụ thể. (Ảnh: MST)

Từ đề xuất nghiên cứu đến nhu cầu ứng dụng

Đại biểu Lê Công Đỉnh, đoàn Tây Ninh, cho biết Thủ tướng đã giao 20 bài toán lớn cho 10 bộ, ngành và ban hành danh mục 30 sản phẩm công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, kết quả thương mại hóa còn hạn chế. Đại biểu dẫn số liệu chương trình công nghệ cao mới có 47 sản phẩm, các nhiệm vụ độc lập có 20 sản phẩm được thương mại hóa và ứng dụng thực tế, đề nghị làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân thừa nhận tỷ lệ đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh còn thấp. Một trong những nguyên nhân là hoạt động nghiên cứu lâu nay chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học. Cách làm này khuyến khích sáng tạo, khám phá, nhưng chưa gắn chặt với nhu cầu thị trường, khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa đủ điều kiện ứng dụng vào sản xuất.

Vấn đề được đặt ra ở cả thời điểm xác định nhiệm vụ và quá trình đưa kết quả vào thực tế. Nếu việc nghiên cứu chưa gắn chặt với nhu cầu ứng dụng, quá trình hoàn thiện sản phẩm, chuyển giao và tìm thị trường sẽ tiếp tục gặp khó khăn. Theo Bộ trưởng, cần thay đổi cách tiếp cận, đặt hàng nghiên cứu từ những bài toán thực tiễn và nhu cầu doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào đề xuất của nhà khoa học.

Định hướng này cũng được Bộ trưởng đề cập khi giải trình về chậm giải ngân kinh phí khoa học và công nghệ. Việc xác định nhiệm vụ đang thay đổi căn bản: từ đề xuất của nhà khoa học sang xuất phát từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học. Cách làm mới khó hơn, dù nguồn kinh phí được tăng cường, đòi hỏi năng lực chuẩn bị và tổ chức thực hiện phù hợp.

Những khó khăn sau nghiên cứu cũng được chỉ rõ. Nguồn vốn để đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường còn hạn chế, nhất là vốn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước và quốc tế. Hệ thống hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm chưa đồng bộ. Nhiều tổ chức, cá nhân có ý tưởng nhưng thiếu phòng thí nghiệm, hạ tầng và nguồn lực triển khai.

Bên cạnh đó, năng lực tổ chức thương mại hóa còn yếu, sự hợp tác giữa Nhà nước, viện trường và doanh nghiệp chưa chặt chẽ. Vì vậy, định hướng đặt hàng từ thực tiễn cần được triển khai cùng các giải pháp hỗ trợ thử nghiệm, chuyển giao và tổ chức thực hiện mà Bộ trưởng đã nêu.

Tháo gỡ vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ

Tại phiên chất vấn, đại biểu Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cho biết hành lang pháp lý về thương mại hóa kết quả nghiên cứu đã được cải thiện. Tuy nhiên, việc định giá tài sản trí tuệ và cơ chế chấp nhận rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc, cản trở thành lập doanh nghiệp khởi nguồn từ viện nghiên cứu, trường đại học và đưa sản phẩm ra thị trường.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu Đảng ủy Chính phủ báo cáo Bộ Chính trị ban hành thông báo kết luận về sở hữu trí tuệ, tạo cơ sở chính trị để triển khai các chương trình, dự án trong lĩnh vực này. Công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng được tăng cường, các hành vi vi phạm được xử lý quyết liệt.

Đối với định giá tài sản sở hữu trí tuệ, Bộ trưởng nêu năm khó khăn. Trước hết là khó dự báo giá trị thương mại của kết quả nghiên cứu. Khoản đầu tư ban đầu có thể nhỏ, nhưng giá trị mang lại khi thương mại hóa rất lớn. Bởi vậy, chi phí đã bỏ ra và giá trị thương mại trong tương lai của một kết quả nghiên cứu là những yếu tố cần được xem xét trong quá trình định giá.

Khó khăn thứ hai là thiếu dữ liệu và giao dịch tương tự để tham chiếu. Thứ ba là hồ sơ pháp lý, thông tin về tài sản trí tuệ chưa đầy đủ. Hai vấn đề này ảnh hưởng đến căn cứ đánh giá tài sản, trong khi việc chuyển giao, thương mại hóa cần xác định được giá trị của kết quả nghiên cứu. Việc chuẩn bị thông tin và hồ sơ vì thế có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình xử lý.

Khó khăn thứ tư là thiếu đội ngũ chuyên gia có năng lực định giá loại tài sản đặc thù này. Cuối cùng, người có trách nhiệm quyết định giá trị tài sản còn tâm lý băn khoăn, e ngại. Theo Bộ trưởng, những vướng mắc đó ảnh hưởng đến xác định giá trị tài sản trí tuệ, từ đó cản trở chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Để tháo gỡ, Bộ trưởng cho biết đã chỉ đạo các đơn vị trực tiếp làm việc với viện nghiên cứu, trường đại học có tài sản trí tuệ, hỗ trợ thí điểm định giá từng sản phẩm. Từ những trường hợp cụ thể, Bộ sẽ xây dựng hướng dẫn phù hợp. Cách triển khai được nêu là đi vào từng tài sản, từng sản phẩm, qua đó hỗ trợ các tổ chức nghiên cứu giải quyết vướng mắc khi chuyển giao.

Làm chủ công nghệ theo từng nhiệm vụ cụ thể

Việc xác định đúng nhiệm vụ còn gắn với yêu cầu phát triển công nghệ chiến lược. Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn, đoàn Phú Thọ, đề nghị làm rõ công nghệ lõi gồm những gì và Việt Nam đã làm chủ các loại vật liệu, công nghệ nào. Bộ trưởng cho rằng một sản phẩm công nghệ chiến lược thường trải qua nhiều công đoạn; Việt Nam đã làm chủ được một số khâu, nhưng vẫn phụ thuộc nước ngoài ở những bước khác.

Ví dụ được Bộ trưởng nêu là chip 5G. Việt Nam hiện có thể thực hiện khâu thiết kế, song để chế tạo thành con chip hoàn chỉnh vẫn phải đưa ra nước ngoài. Quá trình tạo ra sản phẩm liên quan đến vật liệu và nhiều yếu tố khác. Vì thế, cần xác định cụ thể khâu nào đã làm chủ và khâu nào còn phụ thuộc, làm cơ sở lựa chọn nhiệm vụ cần tiếp tục triển khai.

Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp cận phát triển công nghệ chiến lược theo hai nhóm. Với công nghệ có thể ứng dụng ngay, Việt Nam sẽ đẩy mạnh tiếp nhận, chuyển giao để sớm đưa vào sản xuất trong nước. Bộ trưởng lấy ví dụ công nghệ vaccine: chuyển giao công nghệ từ nước ngoài có thể giúp doanh nghiệp trong nước sản xuất, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế.

Với lĩnh vực đòi hỏi chiến lược dài hạn, nhiệm vụ cần được chia thành từng nhóm vấn đề. Thiết bị bay không người lái tích hợp nhiều công nghệ, từ chip bán dẫn phục vụ điều khiển, thu phát tín hiệu đến cơ khí, khoa học vật liệu và công nghệ vật liệu. Bộ trưởng nhấn mạnh phải đặt hàng nhiệm vụ để giải quyết từng nhóm vấn đề, không thể cùng lúc làm chủ tất cả công nghệ.

Từ đặt hàng nghiên cứu đến định giá tài sản trí tuệ, hoàn thiện sản phẩm và phát triển công nghệ chiến lược, yêu cầu xuyên suốt là xác định rõ việc cần giải quyết, năng lực thực hiện và nhu cầu ứng dụng. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tập trung nâng cao chất lượng nghiên cứu, tháo gỡ vướng mắc trong định giá, tạo điều kiện chuyển giao và thúc đẩy hợp tác giữa các bên, nhằm đưa thêm nhiều kết quả nghiên cứu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.