Dấu ấn một danh hương Quảng Trị

Nói đến Bích Khê là nói đến một vùng quê giàu truyền thống cần cù lao động, hiếu học và trọng nghĩa tình. Theo gia phả và tư liệu địa phương, tổ tiên dân làng này theo chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào đây lập nghiệp từ năm 1558. Ba dòng họ được xem là có công khai lập làng gồm họ Lê, họ Đỗ và họ Hoàng.

Trải qua nhiều thế hệ, các dòng họ này vẫn tiếp tục sinh sống, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của làng Bích Khê. Người Bích Khê, dù lao động sản xuất hay theo con đường học vấn, vẫn luôn cần cù, nỗ lực vươn lên, góp phần xây dựng quê hương.

Cổng làng Bích Khê - Ảnh: P.X.D

Chúng tôi theo chân ông Đỗ Xuân Hiệu, một bậc cao niên, để tìm hiểu về âm nhạc cổ truyền của dòng họ Đỗ. Nhạc lễ cổ truyền của làng Bích Khê được lưu truyền qua nhiều thế hệ, được nhiều người trong và ngoài địa phương biết đến. Các nghệ nhân trong dòng họ tiếp nối nghề truyền thống. Họ cùng nhau ôn luyện từng bản nhạc, rèn luyện kỹ năng ngày càng thành thục. Nhìn họ tập luyện cũng như biểu diễn say sưa, người xem có thể cảm nhận được lòng yêu nghề, tâm huyết của các nghệ nhân. Họ diễn xướng không chỉ bằng kỹ năng điêu luyện mà còn bằng ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông. Điều đó đã góp phần tạo nên nét đặc sắc trong đời sống văn hóa của làng Bích Khê.

Họ Hoàng có truyền thống khoa bảng. Ông Hoàng Hữu Bính từng đỗ Hoàng giáp dưới triều vua Thành Thái vào năm 1889. Đang làm quan tuần phủ, bất bình trước thực trạng đất nước dưới ách thống trị của thực dân, ông từ quan, trở về quê sống và chờ đợi thời cơ tham gia các hoạt động yêu nước. Bích Khê lúc bấy giờ được xem là một trong những "Vườn đào tụ nghĩa", nơi quy tụ những người có tinh thần chống giặc ngoại xâm. Không may, ông lâm bệnh rồi qua đời tại quê nhà.

Thân phụ của ông là Hiệp biện đại học sĩ Hoàng Hữu Xứng, một trọng thần dưới triều vua Tự Đức. Trải qua những biến động của thời cuộc, ông vẫn được hậu thế ghi nhận là một vị quan mẫn cán, thanh liêm, nặng lòng với dân, với nước. Ông để lại cho đời sau cuốn sách “Đại Nam quốc cương giới vựng biên” và có công tiếp nối nghĩa cử cao đẹp của cha mình đối với công trình Nghĩa Trủng Đàn.

Nghĩa Trủng Đàn là một nghĩa trang đặc biệt. Thân phụ của ông Hoàng Hữu Xứng cùng gia đình đã bỏ tiền mua đất để quy tập những người quá cố không nơi nương tựa tại làng Thạch Hãn xưa, gần Thành Cổ Quảng Trị. Theo các tư liệu địa phương, đây là nơi an táng nhiều người dân và nghĩa sĩ qua đời trong những biến động lịch sử. Việc làm này thể hiện tinh thần nhân ái và nghĩa đồng bào sâu sắc.

Với các giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học, Nghĩa Trủng Đàn đã được UBND tỉnh Quảng Trị xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2010. Nơi đây thường xuyên đón người dân và du khách đến dâng hương, tưởng niệm. Vào các dịp lễ, tết và ngày truyền thống, di tích trở thành địa chỉ văn hóa tâm linh, góp phần giáo dục truyền thống "uống nước nhớ nguồn", bồi đắp đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Văn bia tại di tích ghi lại và tôn vinh nghĩa cử của tiền nhân, góp phần lưu giữ những giá trị nhân văn tốt đẹp cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Có một trí thức, văn nghệ sĩ, nhà văn hóa hiện đại mang gốc rễ làng Bích Khê đã thành danh, đó chính là Hoàng Phủ Ngọc Tường (1937-2023). Bằng tài năng, tâm huyết và tình yêu quê hương, ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị cho nền văn học Việt Nam hiện đại. Các sáng tác của ông thể hiện vốn tri thức phong phú cùng sự nhạy cảm trước lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam.

Ông được đánh giá là một trong những cây bút ký tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại. Ký của ông uyên bác, tài hoa, giàu cảm xúc, gắn bó sâu nặng với quê hương, đất nước. Trong nhiều trang viết về miền Trung và Quảng Trị, người đọc có thể cảm nhận được tình yêu quê hương tha thiết cùng chiều sâu văn hóa của người cầm bút. Ông cũng là tấm gương về nghị lực sống và lao động nghệ thuật khi vẫn tiếp tục sáng tác trong thời gian dài chống chọi với bệnh tật.

Về Bích Khê, không thể không đến thăm Nhà lưu niệm bà Hoàng Thị Ái, cán bộ tiền bối, người đã dành trọn cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Bà được đồng chí, đồng bào và nhiều thế hệ lãnh đạo Đảng, Nhà nước trân trọng ghi nhận những đóng góp đối với đất nước.

Ngày bà từ trần, dù được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch (Hà Nội), con cháu họ Hoàng và người dân Bích Khê vẫn luôn tưởng nhớ bà như một người con ưu tú của quê hương Quảng Trị. Sự tri ân đối với những người yêu nước, những người có công với quê hương, đất nước đã trở thành một phần trong truyền thống tốt đẹp của làng quê Bích Khê.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Bích Khê vẫn giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa, truyền thống hiếu học, yêu nước và nghĩa tình. Đó không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là nguồn lực tinh thần quý báu để các thế hệ hôm nay tiếp tục xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.