Dấu hiệu bệnh lý đằng sau việc thường xuyên quên đồ, mất tập trung

Ở tuổi 74, bà Roz Garfinkel vẫn có thể nhớ như in kết quả thính lực của một vài đứa trẻ trong số 300 em mà bà từng chăm sóc khi còn làm chuyên gia thính học học đường. Thế nhưng, điều bà chẳng thể nhớ dễ dàng là tại sao mình vừa bước vào phòng.

"Tôi luôn thấy hụt hẫng khi biết rõ mình cần làm thứ gì đó, nhưng lại chẳng thể nhớ nổi đó là cái gì", bà chia sẻ. "Rốt cuộc mình vào đây để làm cái quái gì không biết?"

Bà Garfinkel bắt đầu nhận ra những thoáng đãng trí này khi nghỉ hưu ở độ tuổi 60, nhưng cho biết chúng xuất hiện thường xuyên hơn trong 4 năm qua. Giờ đây, rất nhiều thứ từng nằm gọn trong đầu bà đã phải chuyển sang ghi chép ra ngoài: từ danh sách việc cần làm hàng ngày, lịch hẹn khám bệnh, gặp gỡ bạn bè, cho đến những hộp chia thuốc xếp hàng dài trên bàn ăn.

"Tôi thường nghĩ đây chỉ là chuyện tuổi tác bình thường thôi", bà Garfinkel nói. "Nhưng thú thật là tôi cũng có chút lo lắng".

Trường hợp của bà không phải là duy nhất. Những khoảnh khắc đời thường nhỏ nhặt ấy - như để quên chìa khóa, đang nói thì đứt mạch suy nghĩ, quên mất tên ai đó hay quên lý do mình vừa đi lên tầng - là điều hầu như ai cũng gặp phải khi bước vào tuổi trung niên. Chúng cũng dễ khiến con người ta hoang mang, nhất là trong bối cảnh xã hội ngày càng quan tâm đến bệnh Alzheimer và các hội chứng sa sút trí tuệ.

Để quên chìa khóa, đang nói thì đứt mạch suy nghĩ ... là điều hầu như ai cũng gặp phải khi bước vào tuổi trung niên. Ảnh minh họa: Integris Health

Tin vui là nhiều hiện tượng hay quên lại có những lý do hết sức đơn giản. Trước khi nghĩ đến kịch bản tồi tệ nhất, các chuyên gia cho rằng chúng ta nên cân nhắc một số nguyên nhân phổ biến - và thường hoàn toàn có thể đảo ngược được.

Thay đổi trí nhớ do lão hóa tự nhiên

Việc tư duy chậm lại đôi chút hay khó nhớ lại thông tin đơn giản chỉ là một phần của quá trình lão hóa tự nhiên.

"Tôi thường nói với các bệnh nhân ở độ tuổi 60 và 70 rằng, thật tiếc là bộ não của bác không còn hoạt động sung sức như xưa nữa", bác sĩ Nathaniel Chin, chuyên gia lão khoa kiêm Giám đốc Y khoa Trung tâm Nghiên cứu Bệnh Alzheimer thuộc Đại học Wisconsin (Mỹ), chia sẻ. "Nếu các triệu chứng chỉ diễn ra thỉnh thoảng, ở mức độ nhẹ và nhìn chung bạn vẫn sinh hoạt tốt, thì rất có thể đó không phải là biểu hiện bệnh lý".

Bác sĩ Chin cũng nhấn mạnh, nếu bạn vẫn có thể tự quản lý tài chính, nhớ các lịch hẹn và đi lại bình thường ở những nơi quen thuộc, thì sự đãng trí thỉnh thoảng xảy ra - dù có hơi phiền phức - vẫn ít đáng ngại hơn nhiều so với những rắc rối về trí nhớ làm ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống thường nhật.

Bạn thực sự hay quên, hay chỉ là mất tập trung?

Thường thì những gì chúng ta gọi là "đãng trí" lại hoàn toàn không phải vấn đề về trí nhớ, mà thực chất là vấn đề về khả năng chú ý.

Nhịp sống hiện đại liên tục phân tán sự tập trung của chúng ta giữa công việc, gia đình, trách nhiệm chăm sóc người thân và một danh sách dài những việc cần làm luôn luẩn quẩn trong đầu. Chưa kể đến sự gián đoạn không hồi kết từ thông báo của các thiết bị điện tử. Điều này khiến bộ não gặp khó khăn trong việc xử lý và lưu giữ thông tin một cách hiệu quả.

Nhịp sống hiện đại liên tục phân tán sự tập trung của chúng ta giữa nhiều vấn đề, khiến bộ não gặp khó khăn hơn trong việc xử lý và lưu giữ thông tin một cách hiệu quả. Ảnh minh họa: The Well

Giải thích về điều này, Tiến sĩ Nina Vasan, Phó giáo sư lâm sàng chuyên khoa tâm thần tại Đại học Stanford (Mỹ), đồng thời là Nhà sáng lập kiêm Giám đốc Phòng thí nghiệm Đổi mới Sức khỏe Tinh thần Brainstorm (Stanford), cho biết: "Ký ức cần phải được "mã hóa" trước khi não bộ có thể truy xuất lại".

"Khi bạn bị xao nhãng, ký ức chưa bao giờ thực sự được ghi lại", bà nói. "Và rồi sau đó, bạn lại đi tìm kiếm một thứ vốn chưa từng được lưu trữ tử tế, để rồi vội kết luận rằng trí nhớ của mình có vấn đề".

Mối liên hệ giữa giấc ngủ kém và trí nhớ

Một yếu tố quan trọng khác cần xem xét là chất lượng giấc ngủ của bạn. Trong khi ngủ, bộ não sẽ củng cố và chuyển hóa các ký ức ngắn hạn thành ký ức dài hạn. Nhiều nghiên cứu cho thấy chỉ cần một đêm ngủ dưới 6 tiếng cũng đã có thể làm suy giảm quá trình hình thành ký ức.

Theo Giáo sư Brian J. Balin, chuyên gia thần kinh học kiêm Giám đốc Trung tâm Rối loạn Mãn tính liên quan đến Lão hóa tại Đại học Y Dược Osteopathic Philadelphia (Mỹ), người ở độ tuổi 60 và 70 có xu hướng ngủ chập chờn và thức giấc nhiều hơn trong đêm.

Nhiều nghiên cứu cho thấy chỉ cần một đêm ngủ dưới 6 tiếng cũng đã có thể làm suy giảm quá trình hình thành ký ức. Ảnh: Adobe Stock

Tuy nhiên, ông Balin cũng lưu ý người trẻ và trung niên, đặc biệt là những người bận rộn với con cái và áp lực công việc cả ở cơ quan lẫn gia đình, cũng có rất nhiều lý do khiến họ khó có được một giấc ngủ ngon.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc thiếu ngủ mãn tính cùng các rối loạn giấc ngủ, như mất ngủ hay hội chứng ngưng thở khi ngủ, nếu không được điều trị, đều có thể cản trở quá trình khắc sâu ký ức, khiến não bộ khó học hỏi, tập trung và ghi nhớ thông tin hơn.

Các vấn đề sức khỏe cũng ảnh hưởng đến trí nhớ

Sự thay đổi nội tiết tố trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh là một ví dụ điển hình.

Hải mã (hippocampus) và vỏ não tiền trán (prefrontal cortex) - hai vùng não đảm nhận chức năng ghi nhớ và điều hành - chứa rất nhiều thụ thể estrogen. Tiến sĩ Vasan cho hay, khi nồng độ estrogen suy giảm, phụ nữ thường nhận thấy tư duy của mình chậm đi và thường xuyên gặp khó khăn trong việc tìm từ ngữ khi diễn đạt.

Mãn kinh cũng có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, từ đó tác động đến hiệu quả xử lý và truy xuất thông tin của não bộ, theo Tiến sĩ Ted Huey, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bệnh Alzheimer thuộc Đại học Brown (Mỹ), đồng thời là Giám đốc Chương trình Trí nhớ và Lão hóa tại Bệnh viện Butler.

Khi nồng độ estrogen suy giảm, phụ nữ thường nhận thấy tư duy của mình chậm đi và thường xuyên gặp khó khăn trong việc tìm từ ngữ khi diễn đạt. Ảnh minh họa: eodora - stock.adobe.com

Các tình trạng sức khỏe khác có thể cản trở trí nhớ bao gồm hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), trầm cảm, suy giảm thính lực không điều trị, rối loạn tuyến giáp và thiếu hụt vitamin B12. Tác dụng phụ của một số loại thuốc cũng là nguyên nhân không thể bỏ qua.

Khi nào nên đi khám bác sĩ vì chứng hay quên?

Làm sao để biết tình trạng hay quên đã vượt quá giới hạn bình thường và trở thành dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm? Bác sĩ Chin cho biết ông thường căn cứ vào 3 yếu tố:

- Tần suất liên tục: Triệu chứng không phải thỉnh thoảng mới xuất hiện, mà diễn ra nhiều lần trong ngày.

- Không cải thiện dù đã có biện pháp hỗ trợ: Chẳng hạn, nếu bạn đã cố định thói quen để chìa khóa vào một chiếc đĩa ngay cạnh cửa ra vào mà vẫn liên tục làm mất, đó là điều đáng lo ngại.

- Ảnh hưởng lớn đến cuộc sống: Tình trạng này gây ra sự căng thẳng nghiêm trọng hoặc cản trở trực tiếp các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đặc biệt chú ý đến thứ mà bạn quên. Có sự khác biệt rất lớn giữa việc đột ngột quên mất mạch suy nghĩ khi đang nói chuyện với việc quên sạch rằng cuộc trò chuyện đó từng xảy ra - trường hợp sau nghiêm trọng hơn nhiều.

Ngay cả khi cảm thấy an tâm rằng hiện tượng hay quên của mình không phải báo động đỏ, Tiến sĩ Huey vẫn khuyến khích mọi người nên trao đổi với bác sĩ - đặc biệt khi tình trạng này đi kèm với những thay đổi đột ngột hoặc dữ dội về thị lực, giấc ngủ, khả năng điều hành, hoặc xuất hiện một bệnh lý tâm thần mới như lần đầu bị chẩn đoán trầm cảm.

"Các bệnh thoái hóa thần kinh cũng có thể biểu hiện qua những triệu chứng khác ngoài vấn đề trí nhớ", ông Huey cho biết.

Tiến sĩ Huey khuyến khích mọi người nên trao đổi với bác sĩ ngay cả khi cảm thấy an tâm rằng hiện tượng hay quên của mình không phải báo động đỏ. Ảnh: dradityagupta

Bác sĩ có thể thực hiện một số xét nghiệm để phân biệt giữa lão hóa thông thường với sa sút trí tuệ, cũng như một tình trạng trung gian gọi là "Suy giảm nhận thức nhẹ" (MCI) — giai đoạn mà người bệnh gặp khó khăn về nhận thức nhưng vẫn tự chủ được trong cuộc sống hàng ngày.

Theo bác sĩ Chin, MCI chịu tác động từ nhiều yếu tố, từ tuyến giáp cho đến hội chứng ngưng thở khi ngủ. Một số người bị MCI sẽ tiến triển thành sa sút trí tuệ, nhưng số khác thì không.

"Vì vậy, đây là giai đoạn vàng để phát hiện và điều trị", bác sĩ Chin nói. "Đó là cơ hội tuyệt vời để can thiệp bằng việc thay đổi lối sống".

Chủ động bảo vệ sức khỏe não bộ

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả những điều chỉnh lối sống khiêm tốn - như tập thể dục đều đặn, ăn theo chế độ MIND, theo dõi sức khỏe, thử thách trí não và tích cực giao lưu xã hội - cũng có thể cải thiện sức khỏe não bộ đáng kể.

Việc khắc phục các vấn đề về giấc ngủ và điều trị sức khỏe tinh thần cũng đem lại hiệu quả lâu dài. "Trầm cảm không được điều trị có biểu hiện rất giống với sa sút trí tuệ", Tiến sĩ Vasan nhấn mạnh. "Và nếu bạn cần dùng máy trợ thính, xin hãy đeo chúng". Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng thiết bị này giúp giảm gần 50% nguy cơ suy giảm nhận thức ở những người lớn tuổi có nguy cơ cao.

Bác sĩ Chin cũng gợi ý áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng kết hợp với các hoạt động kích thích trí óc để giúp "củng cố mạng lưới thần kinh của não bộ". "Bạn không nhất thiết phải học một ngôn ngữ mới hay tập chơi một nhạc cụ", ông chia sẻ. "Bạn có thể giải đố, chơi trò chơi chữ hoặc đánh bài cùng bạn bè".

Tiến sĩ Huey cho biết thêm, hiện có một số loại thuốc chữa Alzheimer mới đầy hứa hẹn, nhưng người bệnh chỉ có thể sử dụng ở những giai đoạn đầu của bệnh. Ông ngậm ngùi chia sẻ, bản thân quá thường xuyên gặp những bệnh nhân đến khám khi họ đã bắt đầu quên lịch hẹn hay bị lạc đường. Đến lúc đó thì đã quá muộn để dùng các loại thuốc này.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả những điều chỉnh lối sống khiêm tốn cũng có thể cải thiện sức khỏe não bộ đáng kể. Ảnh minh họa: Harvard Health Publishing

Bà Garfinkel đã chủ động đưa nhiều thói quen kể trên vào cuộc sống hàng ngày. Bà tập thể dục 5 ngày mỗi tuần, duy trì chế độ ăn uống lành mạnh và đan len mỗi ngày, trong đó bà cố ý chọn những mẫu đan đòi hỏi kỹ thuật mới để học hỏi. Mỗi buổi tối, bà thư giãn bằng một trò chơi đố chữ.

Mỗi năm, bác sĩ đều cho bà làm bài kiểm tra ghi nhớ 5 từ. Đây là năm đầu tiên bà nhớ sai mất một từ. Bác sĩ của bà không quá lo lắng, và bản thân bà Garfinkel cũng vậy, ít nhất là vào lúc này.

Bà đang làm tất cả những gì có thể để giữ cho bộ não khỏe mạnh, đồng thời chấp nhận rằng thỉnh thoảng bước vào phòng rồi quên mất lý do đôi khi cũng chỉ là một phần quy luật của tuổi tác.