Đầu tư trạm dừng nghỉ: Không để đường cao tốc đi trước dịch vụ

Từ thực tiễn này, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu thay đổi phương thức đầu tư theo hướng chủ động chuẩn bị các công trình thiết yếu ngay từ khi triển khai cao tốc, bảo đảm tính đồng bộ trong khai thác và không để những bất cập hiện nay lặp lại trên các tuyến đường mới.

Tiến độ triển khai một số trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông không bảo đảm tiến độ. Ảnh: Văn Đức.

Hai trạm dừng nghỉ “lỗi hẹn”

Tiến độ đầu tư trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông tiếp tục được cơ quan quản lý đôn đốc, khi hai dự án tại Km534+310 thuộc đoạn Hàm Nghi - Vũng Áng và Km594+400 thuộc đoạn Vũng Áng - Bùng vẫn chưa hoàn thành theo hợp đồng.

Hai dự án do Cục Đường bộ Việt Nam và Công ty cổ phần Tập đoàn Xuân Khiêm ký hợp đồng đầu tư từ tháng 3-2025. Theo cam kết, trạm Hàm Nghi - Vũng Áng phải hoàn thành các công trình dịch vụ công trong tháng 1-2026 và hoàn thành toàn bộ vào tháng 4-2026; trạm Vũng Áng - Bùng cũng phải hoàn thành các mốc tương tự trong tháng 1 và tháng 4-2026. Tuy nhiên, đến tháng 9-2026, cả hai vẫn chưa hoàn thành đầy đủ các hạng mục dịch vụ, trong đó có xưởng bảo dưỡng, sửa chữa và khu dịch vụ thương mại.

Sau văn bản yêu cầu khắc phục vi phạm hồi tháng 5-2026, Cục Đường bộ Việt Nam tiếp tục thông báo lần thứ hai, yêu cầu nhà đầu tư khẩn trương khắc phục. Theo hợp đồng, nếu quá thời hạn mà các công trình dịch vụ công chưa hoàn thành, mỗi ngày chậm có thể bị giảm trừ tương ứng hai ngày thời gian kinh doanh, khai thác; trường hợp chậm quá 90 ngày, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét chấm dứt hợp đồng.

Đây là ví dụ điển hình cho bài toán đang đặt ra đối với hệ thống trạm dừng nghỉ trên cao tốc: làm thế nào để công trình phục vụ giao thông không tiếp tục đi sau tuyến đường?

Trong số 21 trạm dừng nghỉ được triển khai trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, đến nay cả 21 trạm đã được bàn giao toàn bộ mặt bằng; 18 trạm đã hoàn thành công trình dịch vụ thiết yếu và đưa vào khai thác. Tuy nhiên, vẫn còn dự án đang thi công hoặc chưa hoàn tất các thủ tục để triển khai.

Đáng chú ý, trạm dừng nghỉ tại Km144+560 trên cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết sau hơn một năm kể từ khi ký hợp đồng vẫn chưa thể triển khai thi công do chưa có mặt bằng sạch. Phải đến giữa tháng 7-2026, nhà đầu tư mới được bàn giao khoảng 23% diện tích, lại bàn giao nhỏ lẻ, không liên tục, không đủ điều kiện tổ chức thi công.

Theo ông Đoàn Chí Hiếu, Trưởng phòng Thẩm định, Cục Đường bộ Việt Nam, thực tế triển khai cho thấy một số dự án từng chậm từ 6 đến 15 tháng chỉ vì mặt bằng bàn giao không đúng kế hoạch.

Trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam đoạn Mai Sơn - Quốc lộ 45 đã có đầy đủ các dịch vụ thiết yếu. Ảnh: Tuấn Lương.

Khi trạm dừng nghỉ lại là một dự án mới

Mặt bằng là một trong những điểm nghẽn, nhưng quá trình triển khai còn phát sinh các thủ tục về đầu tư, giao đất, thuê đất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, nguồn vật liệu xây dựng...

Nhìn sâu hơn, các khó khăn này có chung một điểm: trạm dừng nghỉ đang được triển khai như một dự án độc lập sau khi tuyến cao tốc đã hoàn thành.

Theo cách làm hiện nay, sau khi tuyến đường được xây dựng, cơ quan quản lý xác định vị trí, tổ chức lựa chọn nhà đầu tư. Nhà đầu tư tiếp tục lập dự án, thực hiện thủ tục pháp lý, xin giao đất, giải phóng mặt bằng, chuẩn bị vật liệu rồi mới tổ chức thi công.

Theo ông Bùi Quang Thái, Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, đây là bài học lớn sau quá trình triển khai 21 trạm dừng nghỉ. Sau khi đường cao tốc hoàn thành, mỗi trạm lại phải thực hiện như một dự án riêng, từ lập dự án, giải phóng mặt bằng đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và nhiều thủ tục khác. Điều này khiến một quy trình đầu tư gần như được lặp lại, làm kéo dài tiến độ và ảnh hưởng tính đồng bộ của công trình.

Xã hội hóa đầu tư trạm dừng nghỉ vẫn có ý nghĩa trong việc huy động nguồn lực ngoài ngân sách. PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam, cho rằng đây là giải pháp phù hợp để giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho Nhà nước. Tuy nhiên, khi các thủ tục đầu tư được thực hiện sau khi tuyến đường đưa vào khai thác, hàng loạt khó khăn lại phát sinh, nhất là giải phóng mặt bằng và các thủ tục về đất đai, khoáng sản, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng.

Vấn đề vì vậy không chỉ là lựa chọn đầu tư công hay xã hội hóa, mà là tổ chức hai nguồn lực này trong cùng một quy trình để công trình thiết yếu có thể sẵn sàng khi tuyến cao tốc được đưa vào khai thác.

Đầu tư đồng bộ ngay từ khi làm cao tốc

Từ những bất cập trên, Cục Đường bộ Việt Nam kiến nghị thay đổi phương thức đầu tư trạm dừng nghỉ. Theo hướng này, việc đầu tư trạm sẽ được tính toán ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án cao tốc.

Trạm dừng nghỉ nên được đầu tư đồng bộ ngay từ khi làm cao tốc. (Ảnh minh hoạ).

Cụ thể, Nhà nước sẽ giải phóng mặt bằng theo quy mô quy hoạch của trạm dừng nghỉ cùng với dự án đường cao tốc; đầu tư trước các hạng mục dịch vụ công thiết yếu như đường ra, đường vào, bãi đỗ xe, khu vệ sinh, khu nghỉ ngơi. Sau khi công trình hoàn thành, cơ quan quản lý có thể khai thác tạm thời trong thời gian lựa chọn nhà đầu tư. Doanh nghiệp được lựa chọn sẽ tiếp tục đầu tư các hạng mục thương mại, dịch vụ và vận hành trạm; phần kinh phí Nhà nước đã đầu tư có thể được hoàn trả theo cơ chế phù hợp.

Theo PGS.TS Trần Chủng, nếu thực hiện theo hướng này, toàn bộ diện tích dành cho đường cao tốc và trạm dừng nghỉ có thể được thu hồi trong cùng một dự án, thay vì phải giải phóng mặt bằng hai lần. Khi hai công trường được triển khai đồng thời, có thể tận dụng chung đường công vụ, vật liệu, thiết bị và nhân lực; các hệ thống cấp điện, cấp nước, thoát nước và đấu nối kỹ thuật cũng được thiết kế ngay từ đầu.

Đây cũng là hướng Bộ Xây dựng đang nghiên cứu trong dự thảo sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến đầu tư trạm dừng nghỉ. Theo đề xuất, trong trường hợp cần thiết, cơ quan chủ quản có thể quyết định đầu tư trước một số hạng mục thiết yếu ngay trong dự án cao tốc, gồm đường ra, đường vào, bãi đỗ xe, khu vệ sinh và không gian nghỉ ngơi. Các hạng mục còn lại sẽ được thực hiện sau khi lựa chọn được nhà đầu tư xây dựng, khai thác.

Cách làm này nhằm bảo đảm tuyến cao tốc khi đưa vào khai thác đã có những dịch vụ thiết yếu, đồng thời vẫn phát huy nguồn lực xã hội đối với các hạng mục thương mại có khả năng thu hồi vốn. Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đối với khai thác tuyến đường, bởi việc hoàn thành các công trình dịch vụ công thiết yếu tại trạm dừng nghỉ liên quan đến điều kiện triển khai thu phí.

Những bất cập trong quá trình đầu tư 21 trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách làm, thay vì chỉ xử lý từng dự án chậm tiến độ. Bộ Xây dựng đã yêu cầu Cục Đường bộ Việt Nam rà soát, tổng kết quá trình triển khai, nhận diện những tồn tại, đặc biệt về hình thức đầu tư, để đề xuất phương án thực hiện trong thời gian tới, bảo đảm các trạm dừng nghỉ được khai thác đồng bộ với tuyến cao tốc. Quan điểm được lãnh đạo Bộ Xây dựng nhấn mạnh là không để lặp lại những bất cập đã bộc lộ như các giai đoạn vừa qua. Qua đó, hạn chế tình trạng “đường có trước, trạm dừng nghỉ theo sau”, bảo đảm tính đồng bộ, an toàn và hiệu quả của mạng lưới cao tốc.