Dạy con cạnh tranh lành mạnh: Hệ lụy khi so sánh con với người khác

Mỗi đứa trẻ có điểm mạnh, khả năng và nhịp phát triển riêng, thay vì phải lớn lên theo cùng một khuôn mẫu.

Những đứa trẻ lớn lên trong phép so sánh

“Con nhìn bạn kia xem!”, “Tại sao con không được như anh/chị?”... là những câu nói không xa lạ trong nhiều gia đình. Khi muốn con cố gắng hơn, cha mẹ đôi khi đặt trẻ bên cạnh một người bạn có thành tích tốt hơn hoặc một anh chị em được cho là ngoan, tự giác hơn.

Theo Tiến sĩ Yang Chien-Hui, giảng viên cao cấp Chương trình Giáo dục Mầm non tại Đại học SIM (Singapore), một trong những lý do cha mẹ so sánh con là muốn thúc đẩy trẻ tiến bộ, đồng thời hình thành tinh thần cạnh tranh. Khi những lời nhắc nhở, khuyên bảo ở nhà chưa mang lại hiệu quả, sự so sánh được sử dụng như một cách tạo cú hích để trẻ nỗ lực hơn.

Ở một góc độ khác, cha mẹ cũng có thể dùng sự so sánh để đánh giá hoặc “gắn nhãn” cho con. Một đứa trẻ có thể được gọi là “đứa biết suy nghĩ”, trong khi anh hoặc em của mình bị xem là “đứa nghịch ngợm”.

Qua những nhận xét như vậy, cha mẹ vô tình xác lập một chuẩn mực về hành vi mà mình mong muốn và đặt trẻ vào vị trí nhất định so với chuẩn mực đó.

Tiến sĩ Yang cho rằng, sự so sánh cũng khá phổ biến trong văn hóa châu Á. Trong giao tiếp, cha mẹ đôi khi sử dụng cách nói này như một phương thức ứng xử xã hội để “giữ thể diện” hoặc dành lời khen cho người khác. Chẳng hạn, một người mẹ có thể nói với bạn rằng con gái của người kia vừa giành chiến thắng trong cuộc thi piano, trong khi con mình không chịu luyện tập mà chỉ muốn chơi cả ngày.

Những sự so sánh như vậy có thể xuất phát từ mong muốn tốt của cha mẹ. Tuy nhiên, tác động đối với trẻ phụ thuộc nhiều vào cách so sánh và tần suất diễn ra. Khi trẻ thường xuyên được đặt cạnh những người khác, đặc biệt trong những lĩnh vực mà trẻ chưa làm tốt, trẻ có thể cảm thấy mình đang bị đánh giá theo hướng tiêu cực. Với sự so sánh giữa anh chị em, trẻ thậm chí có thể nghĩ rằng cha mẹ yêu thương hoặc coi trọng người còn lại hơn mình.

Theo chuyên gia, nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể trở nên kém tự tin về bản thân và năng lực của mình. Một trong những hệ quả dễ nhận thấy là lòng tự trọng suy giảm.

Một đứa trẻ liên tục được so sánh với những bạn có thành tích tốt hơn có thể dần tin rằng mình kém cỏi. Khi thường xuyên bị gọi là “đứa lười biếng” hay “đứa không bao giờ chịu ngồi yên”, trẻ cũng có nguy cơ chấp nhận chính nhãn đó. Thay vì tiếp tục cố gắng, trẻ có thể lựa chọn từ bỏ bởi cảm thấy mình vốn đã như vậy.

Áp lực còn xuất hiện ngay cả khi trẻ đã nỗ lực. Một học sinh cố gắng hết sức để đạt điểm B trong bài kiểm tra tiếng Anh nhưng thay vì được ghi nhận, lại được cha mẹ nhắc đến một bạn khác đạt điểm A. Trong trường hợp đó, thành quả của trẻ có thể trở nên nhỏ bé trong mắt chính mình, kéo theo cảm giác căng thẳng và lo lắng.

Khi lòng tự trọng bị ảnh hưởng, trẻ có thể trở nên nhút nhát, không muốn kết nối với người khác vì cho rằng mình không có điều gì đáng tự hào hay đóng góp. Một số trẻ lại phản ứng theo hướng ngược lại, thể hiện sự đố kị với bạn bè do mang trong mình những cảm xúc tiêu cực đối với những người thường xuyên được đặt lên bàn cân so sánh. Chưa kể, cảm giác luôn làm cha mẹ thất vọng khiến trẻ thu mình, ít chia sẻ và dần tạo khoảng cách với cha mẹ.

Áp lực từ những kỳ vọng và sự so sánh có thể khiến trẻ cảm thấy mình chưa bao giờ đủ tốt trong mắt cha mẹ.

Mỗi đứa trẻ có một thước đo riêng

Không phải mọi sự so sánh đều mang ý nghĩa tiêu cực. Theo Phó Giáo sư Cheah Horn Mum, Trưởng khoa Phát triển Con người và Dịch vụ Xã hội tại Đại học SIM, điều đáng quan tâm hơn bản thân sự so sánh là những gì cha mẹ làm sau đó.

Theo ông, so sánh để khuyến khích trẻ vươn lên không phải điều xấu, miễn là việc này không tạo ra những kỳ vọng thiếu thực tế và dẫn đến thất vọng sau đó.

Điều quan trọng là cha mẹ không nên chỉ nhìn vào một khía cạnh mà trẻ đang thua kém người khác. Nếu một đứa trẻ chưa có kết quả học tập tốt bằng bạn, điều đó không có nghĩa trẻ kém hơn ở mọi phương diện. Sự so sánh cần được nhìn nhận cân bằng hơn, bằng cách ghi nhận cả những điểm mạnh khác của trẻ, chẳng hạn sự tử tế, khả năng giúp đỡ và quan tâm đến người khác.

Cách tiếp cận này giúp trẻ nhận ra rằng mỗi người đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng. Quan trọng hơn, trẻ hiểu rằng những hạn chế hiện tại không phải điều cố định, bởi bản thân vẫn có thể thực hiện những thay đổi để tiến bộ.

Từ đó, thay vì chỉ nói con cần phải giống một người khác, cha mẹ có thể cùng trẻ nhìn lại kết quả và hành vi của chính mình. Trẻ nghĩ mình đã làm tốt điều gì? Điều gì có thể làm khác đi vào lần sau? Những câu hỏi như vậy giúp trẻ từng bước hình thành khả năng tự đánh giá và tự điều chỉnh hành vi.

Tiến sĩ Yang cho rằng, đây cũng là cách để cha mẹ hướng trẻ đến việc tự quản lý bản thân. Trẻ có thể cùng cha mẹ xác định mục tiêu và xây dựng kế hoạch hành động cho mình. Quá trình này không chỉ tạo động lực học tập mà còn giúp trẻ dần trở nên độc lập hơn. Khi ấy, sự so sánh không còn nhằm xác định ai giỏi hơn, ai kém hơn. Giá trị của nó nằm ở việc giúp trẻ nhìn thấy chính mình rõ hơn: mình đang ở đâu, có điểm mạnh nào và cần cải thiện điều gì.

Thay vì cố gắng đặt con vào một khuôn mẫu rồi liên tục đối chiếu với người khác, cha mẹ cần nhìn nhận những nét riêng của mỗi đứa trẻ. Một đứa trẻ có thể chưa nổi bật ở thành tích này nhưng lại có thế mạnh ở lĩnh vực khác. Khi những điểm mạnh ấy được nhận diện và khích lệ, trẻ có thêm cơ sở để xây dựng sự tự tin và tiếp tục nỗ lực.

Suy cho cùng, điều trẻ cần không phải là một hình mẫu để luôn phải chạy theo, mà là sự đồng hành giúp trẻ hiểu mình và biết cách phát triển từ chính những khả năng của mình.

Theo SmartParents