ĐBQH Bùi Hoài Sơn (Hà Nội): Thể chế hóa tỷ lệ dành cho nghệ thuật trong đầu tư công

Bước chuyển quan trọng trong tư duy làm chính sách

Phát biểu thảo luận tại Tổ 1, ĐBQH Bùi Hoài Sơn bày tỏ sự đồng tình, đánh giá cao và ủng hộ việc ban hành Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Theo đại biểu, đây là dự thảo có ý nghĩa rất lớn bởi nó cho thấy một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy làm chính sách, đó là từ chỗ coi văn hóa chủ yếu là lĩnh vực cần được quan tâm, sang chỗ xác lập văn hóa như một lĩnh vực cần có cơ chế đặc thù, nguồn lực đặc thù, và cách tiếp cận phát triển đặc thù.

Theo phân tích của đại biểu, dự thảo lần này đã đi vào khá đúng những điểm nghẽn của văn hóa hiện nay, từ nguồn lực đầu tư, đất đai, hạ tầng, công nghiệp văn hóa, nhân lực đặc thù, đến cơ chế đặt hàng sáng tạo và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Đặc biệt, những nội dung như xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, bảo đảm chi cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước, hình thành cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, cho phép PPP trong một số thiết chế văn hóa, hay chính sách đãi ngộ đối với nghệ sĩ, nghệ nhân, vận động viên, người làm nghề đặc thù... đều là những đề xuất rất đáng trân trọng và có thể tạo ra xung lực mới cho phát triển văn hóa nước nhà.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn phát biểu thảo luận tại Tổ 1

Bên cạnh sự đồng thuận cao với dự thảo, ĐBQH Bùi Hoài Sơn đề nghị cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra nghiên cứu bổ sung một cơ chế mang tính thiết thực và có ý nghĩa lâu dài đối với diện mạo văn hóa quốc gia. Theo đó, cần xem xét dành một tỷ lệ nhất định, có thể là 1% tổng mức đầu tư của các công trình hạ tầng công cộng, các công trình xây dựng công sử dụng vốn nhà nước hoặc vốn nhà nước chi phối... để đầu tư cho các hạng mục văn hóa, nghệ thuật gắn với chính công trình đó.

Đại biểu cho rằng đây là một đề xuất không mới với thế giới nhưng lại rất mới và rất cần đối với chúng ta hôm nay bởi lẽ, trong quá trình phát triển vừa qua, chúng ta đã dành rất nhiều nguồn lực cho giao thông, quảng trường, công viên, trường học, bệnh viện, nhà ga, sân vận động, trụ sở, khu đô thị, các công trình hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.

"Điều đó là đúng và cần thiết. Nhưng có một thực tế là trong không ít trường hợp, chúng ta mới chú trọng đến công năng xây dựng mà chưa quan tâm đúng mức đến chiều sâu văn hóa và thẩm mỹ của không gian công cộng. Nhiều công trình có thể lớn, hiện đại, tốn kém, nhưng chưa tạo được dấu ấn thẩm mỹ, chưa truyền tải được tinh thần của nơi chốn, chưa góp phần nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ của người dân, và càng chưa mở ra nhiều cơ hội cho nghệ sĩ tham gia sáng tạo ngay trong quá trình kiến tạo diện mạo đô thị, nông thôn, đất nước", ĐBQH Bùi Hoài Sơn phân tích

Đưa nghệ thuật vào trong đầu tư công và trong hạ tầng công cộng

ĐBQH Bùi Hoài Sơn cũng dẫn chứng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia và đô thị đã đi trước một bước trong việc thể chế hóa tỷ lệ dành cho nghệ thuật trong đầu tư công. Tại Pháp, chính sách “1% artistique” yêu cầu trích 1% chi phí xây dựng để đặt hàng hoặc mua tác phẩm nghệ thuật cho công trình công cộng. Ở New York, chương trình “Percent for Art” quy định 1% ngân sách các dự án xây dựng do thành phố tài trợ phải dành cho nghệ thuật, với mục tiêu đưa nghệ sĩ tham gia ngay từ khâu thiết kế. Philadelphia là địa phương tiên phong tại Hoa Kỳ, áp dụng từ năm 1959 và đến nay đã hình thành hơn 650 tác phẩm nghệ thuật công cộng. Seattle cũng duy trì cơ chế trích 1% vốn đầu tư xây dựng cho nghệ thuật tại các không gian công. Ngay cả Singapore cũng triển khai các ưu đãi quy hoạch nhằm khuyến khích tích hợp nghệ thuật vào phát triển đô thị, với tỷ lệ khuyến khích tương đương khoảng 1% hệ số sàn dự án.

"Điều đáng nói là các quốc gia, thành phố đó không coi nghệ thuật công cộng là một phần trang trí phụ thêm, càng không phải thứ xa xỉ chỉ làm khi có dư tiền. Họ coi đó là một phần của chất lượng phát triển", ĐBQH Bùi Hoài Sơn chia sẻ.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 1

Theo phân tích của đại biểu, với những quốc gia có văn hóa phát triển, một con đường không chỉ để đi lại, mà còn góp phần hình thành ký ức đô thị. Một bệnh viện không chỉ để chữa bệnh, mà còn cần đem lại sự an ủi, nhân văn và niềm tin. Một trường học không chỉ để dạy chữ, mà còn phải nuôi dưỡng cảm xúc và trí tưởng tượng. Một quảng trường, một công viên, một nhà ga, một cây cầu... nếu có sự hiện diện của nghệ thuật một cách tinh tế, bài bản, giàu bản sắc, thì nó không chỉ đẹp hơn, mà còn có hồn hơn, có câu chuyện hơn, có khả năng gắn kết cộng đồng mạnh hơn.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn cũng cho rằng, chúng ta đang nói rất nhiều đến công nghiệp văn hóa, đến thị trường nghệ thuật, đến phát triển đội ngũ văn nghệ sĩ, đến xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đến nâng cao thẩm mỹ xã hội, đến xây dựng đô thị văn minh, hiện đại, giàu bản sắc..., thế nhưng, nếu không tạo ra đầu ra cho sáng tạo, không tạo ra không gian sống cho nghệ thuật, không tạo ra cơ chế đặt hàng thường xuyên, ổn định, minh bạch và gắn với các công trình công cộng, thì những mục tiêu đó sẽ rất khó chuyển hóa thành hiện thực.

"Nói cách khác, muốn phát triển thị trường nghệ thuật, chúng ta không thể chỉ nói đến triển lãm, đấu giá hay sưu tập tư nhân mà cần mở một không gian rất quan trọng là nghệ thuật trong đầu tư công và trong hạ tầng công cộng", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Chính vì những lý do nêu trên, đại biểu đề nghị nghiên cứu theo hướng, đối với các công trình hạ tầng công cộng, công trình xây dựng công, công trình chỉnh trang đô thị, công viên, quảng trường, nhà ga, bến bãi, bệnh viện, trường học, thư viện, bảo tàng... hoặc trụ sở cơ quan nhà nước, các dự án nhà ở xã hội, khu tái định cư quy mô lớn có sử dụng ngân sách nhà nước hoặc vốn nhà nước chi phối thì nên dành một tỷ lệ nhất định trong tổng mức đầu tư, có thể là 1%, để đầu tư cho các hạng mục văn hóa, nghệ thuật gắn với công trình. Các hạng mục này có thể bao gồm tượng đài, phù điêu, tranh tường, tranh kính, tranh ghép, sắp đặt nghệ thuật, điêu khắc ngoài trời, tác phẩm ánh sáng, tác phẩm tích hợp kiến trúc, các thiết kế mỹ thuật công cộng có giá trị thẩm mỹ và giá trị giáo dục văn hóa. Tùy quy mô, tính chất công trình, có thể quy định mức trần, mức sàn, hoặc phân nhóm công trình để bảo đảm khả thi.

Kể câu chuyện Việt Nam qua hình ảnh, biểu tượng và bản sắc

ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh rằng chính sách này không phải để “làm cho đẹp” theo nghĩa bề mặt mà ẩn chứa bên trong ít nhất bốn ý nghĩa rất lớn. Thứ nhất, nó mở ra một thị trường nghệ thuật lành mạnh và bền vững hơn. Theo đó, khi đầu tư công trở thành một kênh đặt hàng tác phẩm minh bạch, có tiêu chí, có hội đồng nghệ thuật, có đấu tuyển hoặc tuyển chọn công khai, thì nghệ sĩ có thêm cơ hội sáng tạo nghiêm túc, các nhà điêu khắc, họa sĩ, nhà thiết kế, kiến trúc sư, chuyên gia mỹ thuật ứng dụng có thêm không gian nghề nghiệp, và thị trường nghệ thuật không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu ngắn hạn của khu vực tư nhân.

Thứ hai, nó nâng cao chất lượng thẩm mỹ của không gian sống. Một đất nước phát triển không chỉ được nhận diện bằng những con đường rộng hơn hay những tòa nhà cao hơn, mà còn bằng vẻ đẹp, sự hài hòa, chiều sâu văn hóa của những không gian công cộng mà người dân tiếp xúc mỗi ngày. Mỹ thuật công cộng chính là cách để cái đẹp đi vào đời sống thường nhật, làm cho người dân được sống trong một môi trường có giáo dục thẩm mỹ ngay từ những điều tưởng như bình thường nhất.

Thứ ba, nó góp phần kể câu chuyện Việt Nam qua hình ảnh, biểu tượng và bản sắc. Mỗi công trình công cộng đều có thể trở thành một nơi kể chuyện về lịch sử, văn hóa, con người, thiên nhiên, ký ức và khát vọng phát triển của từng địa phương, từng vùng đất. "Tượng đài, tranh công cộng, thiết kế mỹ thuật không chỉ là vật thể, mà có thể trở thành biểu tượng nhận diện, thành niềm tự hào cộng đồng, thành điểm nhấn du lịch, thành dấu ấn văn hóa của một thành phố, một vùng quê, một quốc gia", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nêu rõ.

Thứ tư, nó tạo sự gắn kết giữa đầu tư hạ tầng với phát triển con người. Hạ tầng không chỉ phục vụ lưu thông vật chất, mà còn phải nuôi dưỡng đời sống tinh thần. Chúng ta đang hướng tới phát triển bền vững, phát triển có chiều sâu, phát triển con người toàn diện. Vậy thì mỗi công trình công cộng cũng cần đóng góp vào mục tiêu đó bằng cách dành một phần cho văn hóa, nghệ thuật.

Để tránh hình thức, lãng phí, hoặc làm méo mó mục tiêu ban đầu, ĐBQH Bùi Hoài Sơn cho rằng nếu bổ sung chính sách này thì cũng cần thiết kế đi kèm một số nguyên tắc rất chặt chẽ như: Lựa chọn tác phẩm phải thông qua hội đồng chuyên môn có uy tín; ưu tiên sự phù hợp với công năng, không gian, lịch sử, cộng đồng; bảo đảm công khai, minh bạch; tránh chạy theo tượng đài to, hoành tráng mà thiếu giá trị nghệ thuật; khuyến khích nghệ sĩ trẻ, nghệ sĩ địa phương, nhưng vẫn phải bảo đảm chất lượng; đồng thời phải có cơ chế bảo trì, bảo dưỡng, khai thác tác phẩm lâu dài...

"Việc này có nghĩa là 1% ấy không phải để chi tiêu thêm một khoản, mà là để đầu tư có văn hóa hơn, có chiều sâu hơn, có trách nhiệm hơn cho chính công trình mà chúng ta đang xây dựng", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Từ tinh thần đó, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung vào Dự thảo Nghị quyết một điều hoặc một khoản theo hướng quy định nguyên tắc: Dành một tỷ lệ nhất định trong tổng mức đầu tư các công trình hạ tầng công cộng, công trình xây dựng công đủ điều kiện, để đầu tư cho các hạng mục văn hóa, nghệ thuật gắn với công trình, giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chí áp dụng, tỷ lệ cụ thể, loại công trình, phương thức lựa chọn và cơ chế tổ chức thực hiện.

Đại biểu tin rằng, nếu làm được điều này, chúng ta không chỉ có thêm một chính sách tốt cho văn hóa, mà còn có thêm một cách rất cụ thể để đưa văn hóa thấm vào phát triển. Đó cũng chính là tinh thần rất lớn của dự thảo Nghị quyết này: không coi văn hóa là phần đứng ngoài tăng trưởng, mà coi văn hóa là một nguồn lực nội sinh, một động lực phát triển, một yếu tố tạo nên chất lượng của quốc gia, của đô thị, của đời sống Nhân dân...

"Và biết đâu, từ chính những cây cầu, nhà ga, công viên, bệnh viện, trường học, quảng trường của hôm nay, chúng ta sẽ tạo nên những biểu tượng văn hóa mới của Việt Nam mai sau", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.