Để bảo tàng không chỉ là nơi 'cất giữ quá khứ'

Nhà khoa học thực hiện các thí nghiệm trực quan, giao lưu với học sinh tại Bảo tàng khoa học Fort Worth. 

Bắt nhịp với đời sống

Trong hành trình tác nghiệp tại FIFA World Cup 2026 ở sân vận động AT&T (Arlington - Texas), tôi có một trải nghiệm khá đặc biệt tại Bảo tàng Nghệ thuật Arlington (Arlington Museum of Art). Giữa thời điểm hàng vạn cổ động viên hướng về sân vận động, bảo tàng nằm cạnh sân này tổ chức triển lãm “More than a match” - Hơn cả một trận đấu. Bóng đá và bảo tàng nghệ thuật tưởng như là hai thế giới cách xa nhau nhưng chính sự kết hợp ấy lại tạo nên sức hút cho triển lãm độc đáo này.

Những chiếc áo đấu gắn với Pelé, Diego Maradona, David Beckham, Johan Cruyff hay Lionel Messi không chỉ xuất hiện như những kỷ vật thể thao. Chúng được đặt trong những câu chuyện rộng hơn về lịch sử, văn hóa, bản sắc dân tộc, ký ức và cảm xúc của hàng triệu người hâm mộ. Người xem vì thế không chỉ đến để nhìn một chiếc áo nổi tiếng mà còn được dẫn dắt vào những câu chuyện nằm phía sau bóng đá.

Điều đáng chú ý là bảo tàng đã rất linh hoạt trong việc lựa chọn chủ đề. World Cup đang là sự kiện được công chúng quan tâm nhất và bảo tàng lập tức tìm ra cách đưa chủ đề ấy vào không gian trưng bày để một người dù vốn ít khi vào bảo tàng nhưng yêu bóng đá vẫn có thể tìm thấy lý do để bước vào. Từ đây có thể thấy, bảo tàng hiện đại không nhất thiết chỉ kể những câu chuyện đã quen thuộc theo một cách cố định. Những sự kiện, “trend” (xu hướng) hay mối quan tâm của xã hội hoàn toàn có thể trở thành “cánh cửa” dẫn dắt công chúng.

Cách bảo tàng này làm truyền thông cũng cho thấy sự thay đổi đó, không chỉ đăng giờ mở cửa, giá vé hay hình ảnh hiện vật mà liên tục cập nhật nội dung liên quan đến bóng đá, biến ảnh tĩnh thành video ngắn, reels và những nội dung phù hợp với cách người trẻ sử dụng mạng xã hội. Trang mạng xã hội ở đây không còn đơn thuần là một bảng thông báo điện tử mà trở thành công cụ để bảo tàng chủ động tạo ra sự quan tâm.

Một trải nghiệm khác khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn diễn ra tại Tvshkahomma Capitol Museum ở tiểu bang Oklahoma. Khi được mời tham dự lễ hội “Choctaw Nation Labor Day”, tôi đã chứng kiến cách văn hóa bản địa được gìn giữ không phải theo kiểu “đóng khung” trong quá khứ mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống cộng đồng. Đặc biệt, trong không gian bảo tàng, hình ảnh những đứa trẻ đeo kính thực tế ảo VR để tìm hiểu lịch sử bản địa cho thấy công nghệ đang trở thành một công cụ quan trọng giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn.

Nghĩ về bảo tàng ở Huế

Đem những trải nghiệm ở Mỹ về Huế, tôi cho rằng vấn đề không phải Huế thiếu câu chuyện mà ngược lại, Huế có quá nhiều câu chuyện để kể, từ cung đình, kiến trúc, mỹ thuật, lịch sử, khảo cổ, văn hóa dân gian đến đời sống đô thị. Điều cần thay đổi mạnh hơn chính là cách kể những câu chuyện ấy.

Trước hết, các bảo tàng cần xem truyền thông số như một hoạt động chuyên môn chứ không chỉ là việc đăng tin. Một fanpage nếu quanh năm chỉ có lịch hoạt động, thông báo hay ảnh hiện vật sẽ rất khó cạnh tranh với TikTok, YouTube, game hay vô số loại nội dung khác đang giành thời gian của người trẻ. Có lẽ một fanpage không thể chỉ là nơi đăng thông báo giờ mở cửa; mỗi bài viết hay video phải trở thành một câu chuyện có khả năng khơi gợi sự tò mò của người xem.

Thứ hai, bảo tàng có thể mạnh dạn hơn trong việc kết hợp di sản với những chủ đề mà xã hội đang quan tâm. Arlington Museum of Art cho thấy ngay cả bóng đá cũng có thể bước vào một bảo tàng nghệ thuật thì ở Huế mỗi khi có Festival, có thể làm những triển lãm ngắn hạn xoay quanh áo dài, ẩm thực, âm nhạc hay ký ức đô thị gắn với kỹ thuật số, visual art (nghệ thuật thị giác).

Khi một bộ phim cổ trang tạo nên sự chú ý lớn, đó cũng có thể là cơ hội để giới thiệu trang phục, kiến trúc hay nghi lễ Triều Nguyễn. “Bắt trend” không có nghĩa là chạy theo sự dễ dãi, nếu mục tiêu cuối cùng vẫn là đưa công chúng đi sâu hơn vào câu chuyện văn hóa.

Thứ ba, bảo tàng cần chủ động vượt ra khỏi chính không gian của mình. Không nhất thiết lúc nào cũng phải đưa hiện vật thật đến trường học. Một vali giáo dục, vài bản sao hiện vật, một bộ VR, một trò chơi tương tác có chủ đề gắn với bảo tàng hoặc chương trình triển lãm, một buổi kể chuyện hay một hoạt động thủ công cũng có thể trở thành một “bảo tàng di động”. Điều quan trọng là tạo ra tiếp xúc ban đầu để trẻ cảm thấy bảo tàng không xa lạ.

Thứ tư, các bảo tàng của Nhà nước hay là bảo tàng tư nhân hoặc những không gian trưng bày nhỏ nên mạnh dạn đầu tư vào việc quảng bá bằng cách sử dụng Facebook, TikTok, Instagram hay YouTube Shorts như những công cụ “kích cầu” thật sự. Một video 30 giây hấp dẫn đôi khi có thể hiệu quả hơn hàng trăm tờ rơi. Người xem hôm nay có thể biết đến bảo tàng từ một clip ngắn, quyết định đến tham quan vì một hình ảnh thú vị, rồi tiếp tục trở thành người quảng bá miễn phí khi tự chụp ảnh, quay video và chia sẻ trải nghiệm của mình.

Huế có lợi thế mà không phải nơi nào cũng có: Ngoài những món ăn đặc sản đã quá nổi tiếng thì một hệ thống kho tàng di sản rất dày, hàng trăm công trình kiến trúc, hàng nghìn hiện vật và rất nhiều câu chuyện văn hóa đặc sắc đang chờ được tiếp tục khai thác.

Từ chiếc áo số 10 của Messi trong bảo tàng ở Arlington, những đứa trẻ đeo kính VR trong tòa Capitol cũ của người Choctaw đến các thí nghiệm khoa học được mang tận trường học ở thành phố Fort Worth, tôi nhận ra một điểm chung: Bảo tàng hiện đại không chỉ có nhiệm vụ lưu giữ những gì thuộc về quá khứ mà còn phải biết tạo ra sự tò mò của hiện tại.