Để cây mắc ca bền vững

Công nhân Công ty Cổ phần Macaday, xã Hữu Lũng chế biến mắc ca

Cây mắc ca được đưa vào trồng thử nghiệm tại nhiều xã, phường trên địa bàn tỉnh và bước đầu cho thấy khả năng thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu.

Niềm tin từ những vườn cây mới

Đầu tháng 5, trên khu đồi rộng gần 1 mẫu của gia đình chị Vi Thị Lực, thôn Xa Đán, xã Vạn Linh, hơn 90 cây mắc ca đang bước vào giai đoạn nuôi quả. Trong đó, khoảng 60 cây đã cho thu hoạch ổn định, số còn lại đang trong giai đoạn bói quả. Ít ai nghĩ vài năm trước, khu đồi này chủ yếu trồng cây có múi nhưng hiệu quả bấp bênh, có năm mất mùa, giá xuống thấp khiến thu nhập không ổn định.

Chị Lực chia sẻ: Từ 60 cây mắc ca trồng thử nghiệm cách đây 8 năm, đến nay gia đình tôi đã phát triển được khoảng 150 cây. Sau 4 năm chăm sóc, những cây mắc ca đầu tiên bắt đầu cho quả, mở ra hướng phát triển kinh tế mới trên diện tích đất đồi của gia đình. Riêng niên vụ 2025, vườn mắc ca cho sản lượng gần 5 tạ quả tươi, bán với giá từ 25.000 đến 30.000 đồng/kg. Hiện nay, mặc dù sản lượng chưa nhiều nhưng hiệu quả kinh tế cao hơn một số cây trồng khác. Cùng với việc có doanh nghiệp thu mua sản phẩm, đây là cơ sở để gia đình tôi tiếp tục mở rộng diện tích trong những năm tới.

Lãnh đạo xã Vạn Linh thăm vườn mắc ca gia đình ông Lương Văn Vần, thôn Nà Lai

Ở xã Vạn Linh, nhiều diện tích đồi trước đây chủ yếu trồng cây có múi hoặc cây ngắn ngày với hiệu quả không ổn định nay đang dần được người dân chuyển sang trồng mắc ca. Toàn xã hiện có khoảng 80 ha mắc ca, trong đó khoảng 20 ha đã cho thu hoạch quả.

Không riêng Vạn Linh, tại xã Cao Lộc, nhiều hộ dân cũng bắt đầu mạnh dạn đầu tư trồng mắc ca sau khi những vườn cây mắc ca đầu tiên bước vào giai đoạn cho thu hoạch. Gia đình ông Hoàng Văn Cường, thôn Bản Héc là một ví dụ điển hình. Hiện gia đình ông có hơn 700 cây mắc ca. Sau khi tìm hiểu các mô hình trồng mắc ca tại một số địa phương, năm 2020 gia đình ông đầu tư trồng 500 cây, đến năm 2023 tiếp tục mở rộng thêm 230 cây. Sau 5 năm chăm sóc, nhiều cây bắt đầu cho quả với sản lượng vụ đầu đạt trên 4 tạ, giá bán 32.000 đồng/kg.

Ông Cường cho biết: Dù chưa thể mang lại nguồn thu lớn ngay do cây mới bước vào giai đoạn đầu cho quả, song thực tế canh tác cho thấy, cây mắc ca khá phù hợp với điều kiện đất đồi tại địa phương, cây sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh, tỷ lệ đậu quả tương đối ổn định. Qua thực tế trồng, tôi thấy mắc ca có triển vọng hơn so với một số cây trồng trước đây trên cùng diện tích. Nếu chăm sóc đúng kỹ thuật thì đây có thể là hướng phát triển lâu dài.

Vườn mắc ca gia đình ông Hoàng Văn Cường (thôn Bản Héc, xã Cao Lộc) sinh trưởng tốt, quả đậu đều

Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến nay toàn tỉnh đã phát triển được hơn 1.070 ha mắc ca, tập trung tại một số địa phương như: Vạn Linh, Cao Lộc, Quốc Việt, Lợi Bác, Khuất Xá, Tràng Định… Nếu như trước đây cây mắc ca chủ yếu được trồng thử nghiệm với quy mô nhỏ thì vài năm gần đây, khi một số diện tích bắt đầu cho thu hoạch, nhiều hộ dân đã mạnh dạn mở rộng diện tích hoặc chuyển đổi một phần đất đồi sang trồng mắc ca.

Không chỉ người dân, một số doanh nghiệp, hợp tác xã cũng bắt đầu tham gia cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật và liên kết tiêu thụ sản phẩm. Điều này cho thấy cây mắc ca đang dần phát triển hình thành vùng sản xuất tại một số địa phương trong tỉnh.

Tạo đà cho cây mắc ca

Trong những năm gần đây, cây mắc ca đã bước đầu cho thấy hiệu quả kinh tế, nhiều diện tích bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Thế nhưng, để loại cây này phát triển bền vững, người dân yên tâm mở rộng diện tích thì cần phải xây dựng được chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ sản phẩm.

Để giải quyết bài toán đó, sự tham gia của doanh nghiệp được xem là yếu tố then chốt. Thay vì chỉ cung ứng giống như trước, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đồng hành cùng người trồng trong cả quá trình sản xuất, từ chuyển giao kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu đến thu mua và tiêu thụ sản phẩm.

Trong số các doanh nghiệp đang tham gia phát triển cây mắc ca trên địa bàn tỉnh, Công ty Cổ phần Giống lâm nghiệp vùng Đông Bắc được xem là một trong những đơn vị tiên phong. Hiện nay, công ty duy trì trên 20 cây mắc ca đầu dòng đạt tiêu chuẩn, trong đó có 9 dòng ưu trội. Mỗi năm, đơn vị cung ứng từ 3 đến 5 vạn cây giống cho người dân trong tỉnh. Các dòng giống như QN, QN1, 900, OC, 788, A38 được đánh giá phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, cho khả năng sinh trưởng và năng suất ổn định. Công ty không chỉ dừng ở khâu cung ứng giống mà còn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông tỉnh tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho người dân ngay tại vùng trồng. Riêng từ đầu năm 2026 đến nay, các đơn vị đã phối hợp tổ chức 4 lớp tập huấn lồng ghép nâng cao năng lực sản xuất cho 128 nông dân, thành viên hợp tác xã, tổ hợp tác có nhu cầu phát triển mắc ca và cấp phát 128 bộ tài liệu về kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch và phòng trừ sâu bệnh trên cây mắc ca. Qua đó giúp người trồng tiếp cận đồng bộ hơn từ khâu chọn giống đến quy trình canh tác.

Theo ông Vũ Văn Đức, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Giống lâm nghiệp vùng Đông Bắc (phường Lương Văn Tri), muốn người dân gắn bó với cây mắc ca thì doanh nghiệp phải đồng hành trong toàn bộ quá trình sản xuất. Người trồng cần được bảo đảm từ chất lượng giống, hướng dẫn kỹ thuật đến tiêu thụ sản phẩm, bởi đây là loại cây đòi hỏi sự kiên trì và nguồn vốn đầu tư tương đối lớn. Không chỉ hỗ trợ về giống và kỹ thuật, doanh nghiệp còn tham gia thu mua sản phẩm. Năm 2025, công ty đã thu mua trên 100 tấn mắc ca quả tươi của các hộ dân trên địa bàn tỉnh.

Hiện, trên địa bàn tỉnh đã có 5 cơ sở sản xuất, kinh doanh mắc ca. Công suất chế biến khoảng 100 đến 200 tấn quả/năm. Việc chế biến tại chỗ không chỉ tạo thuận lợi để xây dựng thương hiệu, tăng sức cạnh tranh trên thị trường mà còn là cơ sở hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ, bao tiêu sản phẩm cho nông dân.

Nhằm tạo cơ sở định hướng cho việc phát triển các cây trồng chủ lực, trong đó có cây mắc ca, ngày 3/3/2026, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TU về phát triển nông, lâm nghiệp chủ lực tập trung, bền vững gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm giai đoạn 2026 - 2030. Trên cơ sở nghị quyết này, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 122/KH-UBND triển khai phát triển cây mắc ca trên địa bàn tỉnh.

Đây là định hướng phát triển ngành hàng mắc ca theo lộ trình bền vững, gắn với ứng dụng khoa học kỹ thuật. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, diện tích trồng đạt từ 6.000 đến 8.000 ha; năng suất đạt 2,5 tấn/ha, với tổng sản lượng khoảng 2.100 tấn phục vụ chế biến sâu. Song song với mở rộng diện tích, tỉnh chú trọng đầu tư hệ thống sơ chế đồng bộ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cùng với việc mở rộng vùng trồng, tỉnh đang triển khai các chính sách hỗ trợ về giống, kỹ thuật và liên kết sản xuất. Các hộ tham gia phát triển vùng trồng được hỗ trợ 100% kinh phí mua cây giống, tối đa 30 triệu đồng/ha; được tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn xây dựng mã số vùng trồng và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Ông Hoàng Văn Chiều, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Định hướng của tỉnh là phát triển diện tích mắc ca phù hợp với điều kiện từng vùng sinh thái, đồng thời tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để hình thành vùng sản xuất hàng hóa ổn định. Ngành tiếp tục rà soát quy hoạch vùng trồng, kiểm soát chất lượng giống, đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật và thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chế biến, tiêu thụ sản phẩm.

Từ một loại cây được trồng khảo nghiệm trên diện tích nhỏ, mắc ca đang từng bước khẳng định khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế tại nhiều vùng đồi núi của tỉnh. Tuy nhiên, để loại cây này thực sự trở thành cây trồng chủ lực, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc mở rộng diện tích mà còn ở khả năng hình thành chuỗi liên kết bền vững từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm. Khi đầu ra được bảo đảm, chế biến được mở rộng và giá trị sản phẩm được nâng lên, sẽ góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân.