Để doanh nghiệp tư nhân yên tâm đầu tư vào thị trường carbon nông, lâm nghiệp

Tiềm năng tạo tín chỉ carbon từ rừng ngập mặn. (Ảnh: Vườn Quốc gia Xuân Thủy cung cấp)

Khi carbon “bốc hơi” sau một cơn bão

Năm 2023, Việt Nam lần đầu chuyển nhượng thành công 10,3 triệu tấn CO2 giảm phát thải từ các dự án trồng rừng khu vực Bắc Trung Bộ cho Ngân hàng Thế giới (WB), thu về khoảng 51,5 triệu USD.

Chỉ một năm sau, bão Yagi và mưa lũ sau bão làm hư hại gần 170.000 ha rừng tại 13 tỉnh, thành phố. Hai con số đặt cạnh nhau cho thấy lượng carbon rừng tích lũy qua nhiều năm có thể quay trở lại khí quyển chỉ trong vài ngày, sau một cơn bão hoặc một trận thiên tai. Vậy khi rủi ro xảy ra, chủ đầu tư làm thế nào để giảm thiểu tổn thất? đâu là những công cụ/cơ chế giúp họ quản lý rủi ro và yên tâm khi đổ một lượng vốn lớn vào các dự án carbon rừng và nông nghiệp?

Câu hỏi này càng cấp thiết khi khung pháp lý đối với thị trường carbon đang được xây dựng và triển khai với tốc độ nhanh chóng, đặc biệt là từ năm 2025. Song những điểm nghẽn liên quan quyền tài sản đối với tín chỉ carbon, cơ chế chia sẻ lợi ích giữa chủ đầu tư, nhà nước và cộng đồng, chế độ thuế, kế toán, kiểm toán đối với các dự án carbon, trần chuyển giao tín chỉ carbon… đang cản trở nhà đầu tư tư nhân rót vốn vào các dự án carbon rừng và nông nghiệp.

Điều này càng trở nên quan trọng khi khu vực tư nhân đã và đang là lực lượng mang tính quyết định đối với sự thành công của nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính và chuyển đổi xanh của Chính phủ. Theo WB, ước tính giai đoạn 2022-2040, Việt Nam sẽ cần khoảng 368 tỉ USD mỗi năm cho chuyển đổi xanh và giảm phát thải khí nhà kính nói chung, trong đó khu vực tư nhân sẽ đảm nhận ít nhất 50% nhu cầu vốn, và dòng vốn dự kiến chủ yếu chảy vào các dự án năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng và tạo tín chỉ carbon.

Rủi ro lớn

Là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, các dự án carbon lâm nghiệp và nông nghiệp tại Việt Nam phải chịu rủi ro đảo ngược đáng kể. Đây là tình trạng lượng carbon được cấp tín chỉ quay lại bầu khí quyển do các nguyên nhân như thiên tai, bão lũ, cháy rừng, sâu bệnh, thay đổi mục đích sử dụng đất. Đối với các dự án carbon nông nghiệp, rủi ro đảo ngược còn có thể đến từ việc thay đổi phương thức canh tác. Nhìn chung, rủi ro đảo ngược nhấn mạnh những tác động khách quan, nằm ngoài khả năng kiểm soát của chủ đầu tư khiến lượng carbon được hấp thụ phát tán trở lại.

Để xử lý rủi ro đảo ngược, trên thế giới có những công cụ như quỹ đệm carbon, bảo hiểm tài sản, bảo hiểm tín chỉ carbon, bảo hiểm tham số, trong đó phổ biến nhất là quỹ đệm carbon. Theo đó, các dự án carbon phải trích lập một tỷ lệ nhất định tín chỉ carbon được cấp để đưa vào một quỹ đệm dự phòng cho rủi ro đảo ngược. Tỷ lệ trích lập theo cơ chế ERPA ký giữa Việt Nam với WB về chuyển giao tín chỉ carbon rừng trồng khu vực Bắc Trung Bộ là 21%.

Tại Australia, Đơn vị Tín chỉ Carbon Australia (ACCU) quy định dự án hấp thụ carbon được cấp tín chỉ ACCU trong 25 năm và phải chọn thời hạn duy trì 25 hoặc 100 năm. Mọi dự án phải khấu trừ 5% số tín chỉ vào quỹ đệm công cho rủi ro đảo ngược; dự án chọn duy trì 25 năm bị khấu trừ thêm 20%. Mức 5% là mức chung cho tất cả mọi dự án, do đó có thể không phản ánh chính xác tính chất, đặc điểm rủi ro cụ thể của từng dự án.

Cũng trong cơ chế xử lý rủi ro đảo ngược của Australia, bảo hiểm thương mại đóng vai trò lớp bổ sung cho quỹ đệm công. Công ty Bảo hiểm Descartes Underwriting đã bán bảo hiểm tham số cho chủ rừng trồng và dự án tái sinh, bồi thường tổn thất giá trị tín chỉ ACCU và/hoặc chi phí thay thế gỗ khi cháy rừng, với tổn thất cộng dồn theo mùa cháy. Công ty công bố hạn mức bảo hiểm tới 200 triệu USD và cho biết chủ dự án mua bảo hiểm chủ yếu để bảo vệ nguồn thu. Để làm rõ hơn, bảo hiểm tham số là công cụ bảo hiểm chi trả theo chỉ số khách quan, như diện tích thiệt hại xác định từ vệ tinh hoặc cấp bão, nên rút ngắn thời gian bồi thường và giảm chi phí giám định. “Tham số” được xác định dựa trên nguyên nhân chủ chốt gây ra đảo ngược, ví dụ tại Australia là cháy rừng.

Với thị trường carbon đang từng bước hình thành như tại Việt Nam, rủi ro chính sách, pháp lý cũng là rủi ro trọng yếu, ít nhất là trong giai đoạn thí điểm 2026-2028.

Ngoài những vướng mắc về quyền sở hữu tài sản đối với tín chỉ carbon, chế độ thuế, kế toán, kiểm toán đối với các dự án carbon, cơ chế chia sẻ lợi ích…, chủ đầu tư dự án carbon còn phải đối mặt với thủ tục hành chính phân tầng, nhiều cửa khi xét duyệt hồ sơ, cấp phép dự án cũng như đăng ký, cấp, hủy tín chỉ carbon. Nhà đầu tư nước ngoài còn phải giải quyết bài toán chuyển vốn, lợi nhuận ra, vào Việt Nam khi các quy định quản lý ngoại hối trong lĩnh vực này chưa rõ ràng hoặc chưa được ban hành.

Rủi ro chính sách cần nhóm công cụ khác với rủi ro đảo ngược. Thị trường quốc tế đã có bảo hiểm không giao hàng, bảo hiểm rủi ro chính trị và bảo hiểm không thanh toán cho bên cho vay, giúp ngân hàng yên tâm cấp vốn cho dự án carbon. Khu vực tư nhân khó định giá rủi ro chính sách nên cần hỗ trợ, phối hợp từ khu vực công. Tại Việt Nam, các khoản thanh toán theo kết quả theo cơ chế ERPA là dòng tiền neo hữu ích nhưng không thay thế được cơ chế chia sẻ rủi ro.

Rừng ngập mặn trong Vườn Quốc gia Xuân Thủy (Ảnh: Vườn Quốc gia Xuân Thủy cung cấp)

Kinh nghiệm từ cơ chế quản lý rủi ro đa tầng

Trong điều kiện Việt Nam, cơ quan quản lý có thể cân nhắc thiết kế cơ chế quản lý rủi ro đa tầng cho thị trường carbon dựa trên nguyên tắc bảo hiểm chỉ chi trả cho những tổn thất gây ra do những nguyên nhân khách quan, ngoài khả năng kiểm soát của chủ đầu tư dự án carbon. Theo cơ chế này, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm bồi thường cho việc carbon được cấp tín chỉ phát tán trở lại khí quyển do lỗi của mình.

Kinh nghiệm của Australia cho thấy, đối với rủi ro đảo ngược, Nhà nước có thể nghiên cứu thiết lập cơ chế quỹ đệm quốc gia, quy định thời hạn duy trì dự án và áp dụng tỷ lệ trích lập linh hoạt theo thời hạn duy trì và đặc điểm rủi ro theo từng khu vực; trước mắt có thể tham khảo tỷ lệ trích lập 21% theo cơ chế ERPA và/hoặc tỷ lệ 5% (+20%) đối với các dự án carbon tại Australia. Bảo hiểm thương mại, như bảo hiểm tham số, bảo hiểm tín chỉ, sẽ tham gia chi trả cho những tổn thất vượt khả năng bù đắp của quỹ đệm; theo đó có thể tính tới việc đưa các yếu tố của bảo hiểm tham số vào trong quá trình sửa đổi, bổ sung Nghị định 58/2018/NĐ-CP của Chính phủ về bảo hiểm nông nghiệp. Đối với rủi ro chính sách, Việt Nam có thể cân nhắc triển khai giải pháp bảo lãnh hoặc tái bảo hiểm có sự hậu thuẫn của Nhà nước cho các dự án carbon.

Để triển khai thành công các công cụ bảo hiểm và chia sẻ rủi ro, Việt Nam cần tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về cháy rừng, mất rừng, thiệt hại thiên tai… làm cơ sở định phí cho các sản phẩm bảo hiểm, nhất là bảo hiểm tham số. Nhà nước có thể cân nhắc triển khai thí điểm trong giai đoạn thí điểm thị trường 2026-2028 hoặc sau khi vận hành chính thức trước khi nhân rộng mô hình.