Để nét đẹp văn hóa Mường tỏa sáng

Tiết mục văn nghệ của đồng bào dân tộc Mường xã Minh Sơn tại Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2025.

Chúng tôi về thôn Minh Nguyên đúng lúc các nghệ nhân, già làng ở đây đang say sưa múa hát theo từng âm thanh vang vọng của tiếng cồng, tiếng chiêng. Là người am hiểu về giá trị văn hóa của dân tộc Mường và cũng là Bí thư chi bộ, trưởng thôn Minh Nguyên, bà Lê Thị Hương cho hay: "Thôn có đa số là đồng bào dân tộc Mường sinh sống. Trải qua tiến trình lịch sử lâu dài, văn hóa Mường được hình thành, phát triển và “ăn sâu, bén rễ” trong đời sống của cộng đồng và thể hiện rõ nét trong phong tục, tập quán, tín ngưỡng, ngôn ngữ, ẩm thực, trang phục, lễ hội, tri thức dân gian, trò chơi, trò diễn truyền thống... Đến nay, địa phương vẫn được người dân gìn giữ và phát huy giá trị".

Nhắc đến giá trị văn hóa dân tộc Mường đang có sức lan tỏa sâu rộng nhất trong thôn không thể không nhắc đến xường giao duyên - điệu hát dân ca tiêu biểu của người Mường. Ở thôn, từ già đến trẻ ai ai cũng đều biết hát xường giao duyên. Là người đã gắn bó với xường giao duyên từ nhỏ, bà Lê Thị Hương trải lòng: "Xường giao duyên là điệu hát dân ca tiêu biểu của người Mường, thông qua điệu hát xường, những cung bậc cảm xúc của con người, nhất là tình cảm trai gái được thể hiện một cách tinh tế và sâu sắc. Xường có thể hát ở bất cứ đâu, không quá cầu kỳ về địa điểm và thông thường, người ta thường chọn quanh nhà sàn, bếp lửa, hay bên con suối nước chảy êm đềm, hoặc bên ruộng lúa..., chỉ cần là nơi tập trung đông người thì đều có thể hát xường. Nét độc đáo trong điệu xường giao duyên là lời ca được ứng khẩu ngay tại chỗ, không theo một khuôn mẫu có sẵn mà sáng tạo một cách linh hoạt, hài hòa. Nội dung lời hát xường rất phong phú có thể là ca ngợi tinh thần đoàn kết, tương thân, tương ái, ca ngợi cảnh đẹp quê hương, làng bản, đất nước, tình yêu lứa đôi.

Bao năm qua, để giữ gìn và phát huy giá trị xường giao duyên trong đời sống hàng ngày, thôn thường xuyên tổ chức các cuộc giao lưu, hội thi văn nghệ để tạo sân chơi cho các nghệ nhân, những người am hiểu về xường có cơ hội được biểu diễn. Đồng thời, cũng tích cực vận động lại những người am hiểu truyền dạy lại xường giao duyên cho lớp trẻ. Cũng bởi vậy, mà đến nay xường giao duyên trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân trong thôn.

Tại cơ sở dệt thổ cẩm của bà Phạm Thị Bảo, ở làng Nhỏi có khá nhiều sản phẩm dệt thổ cẩm từ khăn, váy, áo... được dệt nên từ kỹ thuật tinh xảo và đôi tay khéo léo của người dân Mường. Nói về hành trình gìn giữ nghề dệt thổ cẩm, bà Bảo cho hay: "Vốn sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, cũng như bao cô gái Mường khác, ngay từ thuở nhỏ, tôi đã được bà, mẹ cầm tay chỉ việc, truyền dạy từng đường thoi, sợi chỉ. Để rồi, cứ thế đến khi lớn lên tôi đã biết dệt thổ cẩm và có thể tự tay dệt nên những bộ váy, áo cho mình và người thân".

Để làm ra một sản phẩm dệt truyền thống, người phụ nữ phải trải qua quy trình rất công phu, tỉ mỉ từ trồng bông, nuôi tằm, ươm tơ, bật bông, kéo sợi đến dệt vải. Màu sắc của chỉ, sợi dệt được làm hoàn toàn tự nhiên. Bên cạnh những hoa văn cổ, người Mường còn sáng tạo những hoa văn mới lạ giúp sản phẩm ngày càng phong phú, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của du khách. Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng hiện đại, nghề dệt thổ cẩm cũng không tránh khỏi đứng trước nguy cơ mai một. Do đó, việc khôi phục, bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm của đồng bào dân tộc Mường là việc làm cần thiết, không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập, mà còn góp phần quan trọng gìn giữ bản sắc văn hóa của người Mường.

Với ý nghĩ đó, nên trước đây bà cùng với một số chị em trong làng đã thành lập nên Tổ dệt thổ cẩm làng Nhỏi, và đến năm 2018, thì thành lập câu lạc bộ “Bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm dân tộc Mường”, thu hút được khá đông các thành viên tham gia. Để câu lạc bộ ngày càng phát triển và hoạt động có hiệu quả, các thành viên tham gia dệt thổ cẩm đã tích cực học hỏi và sáng tạo mẫu mã dệt nên những sản phẩm thổ cẩm phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng và cung cấp cho các khu, điểm du lịch. Nhờ đó, sản phẩm được người tiêu dùng biết đến và số lượng đặt hàng ngày càng đông.

Minh Sơn là vùng đất có khoảng 65% dân số là đồng bào dân tộc Mường sinh sống, chủ yếu tập trung ở làng Nghiện, thôn Lỏ, làng Chù, làng Ngọc Mùn, làng Nhỏi, thôn Ngọc Thành... Trải qua quá trình hình thành và phát triển, người Mường ở đây đã sáng tạo ra một kho tàng di sản văn hóa vô cùng phong phú, đa dạng và vẫn được bảo tồn, lan tỏa trong đời sống hàng ngày thể hiện qua phong tục, tập quán, nếp ăn, nếp ở, qua trang phục, tiếng nói, lời ca... Tuy nhiên thực tế trong sự phát triển của dòng chảy kinh tế - xã hội hiện đại một số bản sắc văn hóa truyền thống của người Mường đã và đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Do đó, để văn hóa Mường tiếp tục tỏa sáng trong không gian mới, xã đã tích cực tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao nhằm duy trì các không gian diễn xướng cho các loại hình di sản như, mo Mường, chiêng Mường, lễ hội, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực. Xã cũng tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy lại các giá trị văn hóa cho lớp trẻ; quan tâm thành lập các câu lạc bộ, đội văn nghệ để tạo môi trường, không gian cho bà con Nhân dân bảo tồn, thực hành và lan tỏa di sản văn hóa dân tộc; phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức các lớp tập huấn về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường...

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt