Đề nghị làm rõ trách nhiệm giải trình khi lấy ý kiến người dân

Bà Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, đại biểu Quốc hội đoàn Thành phố Hải Phòng góp ý dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi). Ảnh: Lâm Hiển

Cần giải trình cả những ý kiến thiểu số có căn cứ

Chiều 21/10, phát biểu góp ý dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), bà Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, đại biểu Quốc hội đoàn Thành phố Hải Phòng, tán thành việc sửa luật nhằm đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đổi mới quản trị và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, từ thực tiễn, đại biểu đề nghị làm rõ hai nhóm quy định liên quan đến việc tiếp thu ý kiến người dân và đóng góp cho các công trình cộng đồng.

Theo điểm d khoản 1 Điều 19 dự thảo, cơ quan có thẩm quyền phải nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và công khai kết quả tiếp thu, giải trình ý kiến của Nhân dân. Trường hợp quyết định khác với ý kiến của "trên 50% Nhân dân có ý kiến", cơ quan này phải giải trình, nêu rõ lý do và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Bà Trần Lan Phương cho rằng, quy định trên chưa làm rõ cách xác định tỷ lệ 50%. Chẳng hạn, tỷ lệ này được tính trên số người gửi ý kiến, số người được mời tham gia hay số đại diện hộ gia đình?

Nếu thiếu hướng dẫn cụ thể, cùng một vụ việc có thể được tổng hợp theo những cách khác nhau, gây khó khăn cho việc kiểm chứng.

Một vấn đề khác được đại biểu lưu ý là không nên chỉ dựa vào tỷ lệ đồng thuận để xác định mức độ trách nhiệm giải trình. Bởi ý kiến của nhóm chịu tác động trực tiếp vẫn cần được xem xét, ngay cả khi số người nêu ý kiến không chiếm đa số.

Nữ đại biểu dẫn ví dụ phương án bố trí công trình được nhiều người đồng tình, nhưng một số hộ ở vị trí tiếp giáp lo ngại ảnh hưởng đến lối đi, thoát nước hoặc an toàn. Theo bà, những ý kiến này cần được thẩm tra về căn cứ và mức độ ảnh hưởng, thay vì chỉ căn cứ vào tỷ lệ người đồng ý.

"Dân chủ không đồng nghĩa với việc ý kiến thiểu số đương nhiên phải được chấp nhận; nhưng cơ quan quyết định phải chứng minh đã xem xét và trả lời có lý do", bà Trần Lan Phương nêu.

Từ đó, đại biểu đề nghị giữ nguyên trách nhiệm nghiên cứu, tiếp thu, giải trình, đồng thời thay quy định về ngưỡng trên 50% bằng cơ chế yêu cầu công khai kết quả tổng hợp ý kiến, nội dung tiếp thu, không tiếp thu và lý do.

Đối với những ý kiến có căn cứ về tính hợp pháp của quyết định hoặc nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, cơ quan có thẩm quyền phải giải trình cụ thể, không phụ thuộc số lượng người cùng có ý kiến. Trường hợp quyết định khác với ý kiến chiếm đa số trong số ý kiến hợp lệ được tổng hợp, cơ quan quyết định phải nêu rõ căn cứ và lý do.

Chiều 21/10, Thủ tướng Chính Phủ Lê Minh Hưng tham dự phiên họp tổ thảo luận số 3 (đoàn Hải Phòng, Lạng Sơn, Hà Tĩnh)

Không để khoản đóng góp tự nguyện thành nghĩa vụ bắt buộc

Tiếp đó, bà Trần Lan Phương đề nghị phân biệt rõ hiệu lực của quyết định cộng đồng với tính tự nguyện của các khoản đóng góp.

Theo điểm a, b khoản 1 Điều 13 dự thảo, cộng đồng dân cư bàn và quyết định chủ trương, mức đóng góp xây dựng công trình, việc thu chi và quản lý các khoản đóng góp ngoài những khoản pháp luật quy định. Khoản 2 Điều 15 quy định ngưỡng hai phần ba tổng số đại diện hộ gia đình tán thành; khoản 3 Điều 15 quy định thời điểm quyết định có hiệu lực. Trong khi đó, khoản 2 Điều 6 yêu cầu công dân chấp hành quyết định của cộng đồng dân cư.

Theo đại biểu, việc đặt các quy định này cạnh nhau có thể dẫn đến cách hiểu rằng quyết định về mức đóng góp đã được thông qua đồng nghĩa với việc mọi hộ gia đình đều phải nộp tiền.

Trong thực tế, cộng đồng có thể cần huy động nguồn lực để sửa đường, lắp đèn chiếu sáng hoặc cải tạo nhà sinh hoạt chung. Việc thống nhất chủ trương giúp tổ chức các công việc phục vụ lợi ích chung, nhưng không đồng nghĩa với quyền đặt ra nghĩa vụ tài chính bắt buộc đối với từng hộ.

Bà Trần Lan Phương cho rằng hộ có hoàn cảnh khó khăn, hộ ít sử dụng công trình hoặc hộ có ý kiến khác vẫn có quyền lựa chọn tham gia nếu khoản đóng góp mang tính tự nguyện. Người dân không thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ chỉ vì không đóng theo mức được biểu quyết.

Đại biểu nhấn mạnh không đề nghị bỏ quyền quyết định của cộng đồng hay hạ thấp giá trị của biểu quyết đa số. Thay vào đó, cần xác định rõ phạm vi ràng buộc của quyết định hợp pháp: cộng đồng có thể quyết định chủ trương, phương thức tổ chức và việc công khai quản lý nguồn đóng góp; còn nghĩa vụ tài chính bắt buộc chỉ phát sinh theo quy định của pháp luật. Người tự nguyện cam kết đóng góp thực hiện theo nội dung cam kết hợp pháp.

Để tránh cách hiểu khác nhau khi áp dụng, bà đề nghị bổ sung vào cuối khoản 2 Điều 15 quy định: "Việc cộng đồng dân cư thông qua chủ trương, mức vận động đóng góp không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc đối với hộ gia đình, cá nhân đối với các khoản đóng góp có tính chất tự nguyện; không được sử dụng quyết định của cộng đồng dân cư để đặt ra khoản thu trái quy định của pháp luật. Việc huy động, tiếp nhận, quản lý và sử dụng đóng góp phải được công khai, minh bạch".

Đồng thời, bà Trần Lan Phương đề nghị sửa khoản 2 Điều 6 theo hướng: "Chấp hành các quyết định hợp pháp của cộng đồng dân cư, chính quyền địa phương, cơ quan, đơn vị, tổ chức có sử dụng lao động theo quy định của pháp luật".