Để nhà ở xã hội không còn là 'cơ hội hiếm hoi' của lao động tự do

Nhiều năm chạy xe công nghệ tại Hà Nội, anh Nguyễn Văn Tiến (xã Đông Anh, TP Hà Nội) đã quen với sự thất thường của thu nhập. Ngày đông khách, thời tiết thuận lợi, anh có thể thu về từ 700.000 đồng đến hơn 1 triệu đồng, nhưng cũng có những hôm cả ngày chỉ đủ tiền ăn. Vợ anh phụ việc trong quán ăn, không hợp đồng lao động, không bảng lương. Khi tìm hiểu hồ sơ mua nhà ở xã hội, anh Tiến chùn bước ngay ở yêu cầu đầu tiên: Phải chứng minh thu nhập và khả năng trả nợ ngân hàng. “Chúng tôi cố gắng tiết kiệm mỗi tháng vài triệu đồng, nhưng để có giấy tờ chứng minh thu nhập thì quá khó. Lao động tự do như chúng tôi đều vướng ở khâu này”, anh Tiến chia sẻ.

Dự án khu nhà ở xã hội Thượng Thanh, phường Bồ Đề, TP Hà Nội đang được khởi công xây dựng.

Tương tự, chị Dương Thị Mai Anh (phường Từ Liêm, TP Hà Nội), lao động tự do làm việc trên các nền tảng trực tuyến, từng bỏ lỡ cơ hội mua nhà ở xã hội năm 2024 vì phường không thể xác nhận thu nhập cho chị. “Không hợp đồng, không bảng lương thì phường bảo không có cơ sở để xác nhận”, chị Mai Anh cho biết. Khi dự án nhà ở xã hội N01 Hạ Đình (phường Thanh Liệt, TP Hà Nội) tiếp nhận hồ sơ, chị Mai Anh buộc phải tìm đến luật sư để được hướng dẫn chi tiết, tránh bị trả lại như lần trước.

Những trường hợp như anh Tiến, chị Mai Anh không phải cá biệt. Trên thực tế, dù có thu nhập nằm trong ngưỡng quy định, nhiều lao động tự do vẫn không thể chứng minh bằng giấy tờ hợp lệ, dẫn đến tình trạng đủ điều kiện về thực chất, nhưng không đáp ứng được yêu cầu về hồ sơ.

Theo quy định hiện hành, người nộp đơn mua nhà ở xã hội phải chứng minh mức thu nhập cụ thể: Người chưa kết hôn hoặc độc thân có thu nhập thực nhận bình quân không quá 20 triệu đồng/tháng; người độc thân đang nuôi con có thu nhập không quá 30 triệu đồng/tháng; người đã kết hôn có tổng thu nhập của hai vợ chồng không quá 40 triệu đồng/tháng. Với người làm việc theo hợp đồng, bảng lương hoặc xác nhận của doanh nghiệp là căn cứ rõ ràng. Tuy nhiên, với lao động tự do, việc chứng minh thu nhập chủ yếu phụ thuộc vào xác nhận của công an xã, phường nơi cư trú.

Vướng mắc nằm ở chỗ nhóm lao động này không có chứng từ kế toán, không hợp đồng dịch vụ ổn định; trong khi đó, không phải địa phương nào cũng dễ dàng xác nhận. Cách làm giữa các địa bàn chưa thống nhất, mỗi nơi một cách hiểu, khiến không ít hồ sơ bị trả lại. Theo luật sư Nguyễn Khắc Dũng (Đoàn Luật sư TP Hà Nội): Lao động tự do vẫn được xếp vào diện người thu nhập thấp tại đô thị, nhưng việc xác nhận thu nhập chủ yếu dựa trên dữ liệu dân cư. “Đặc thù của nhóm này là không có đơn vị quản lý thu nhập, không có hồ sơ chuẩn. Dữ liệu lại chưa đầy đủ nên cơ quan chức năng rất khó kiểm chứng, dẫn đến việc nhiều hồ sơ bị trả về”, luật sư Nguyễn Khắc Dũng phân tích.

Dù Nghị định số 261/2025/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung nhiều điểm so với Nghị định số 100/2024/NĐ-CP, làm rõ hơn quy định về đối tượng và hồ sơ mua nhà ở xã hội, song thực tế triển khai vẫn còn không ít vướng mắc. Việc áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương; nhiều hộ dân kê khai sai đối tượng; thiếu giấy tờ hoặc không biết sử dụng loại chứng từ nào để chứng minh thu nhập phù hợp là những khó khăn phổ biến. Trong khi đó, lực lượng lao động tự do, bán thời gian, lao động nền tảng đang ngày càng chiếm tỷ trọng lớn tại các đô thị. Việc nhóm đối tượng này gặp khó khi tiếp cận nhà ở xã hội không chỉ là câu chuyện thủ tục hành chính mà còn phản ánh sự chậm thích ứng của chính sách trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động.

Theo các chuyên gia, để gỡ nút thắt, cần sớm hoàn thiện hệ thống hướng dẫn đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Trước hết, ban hành bộ hướng dẫn thống nhất về các loại chứng từ được chấp nhận để chứng minh thu nhập của lao động tự do. Cùng với đó là tăng cường kết nối dữ liệu giữa ngân hàng, các nền tảng công nghệ và cơ quan quản lý nhà nước; chấp nhận đa dạng hơn các hình thức chứng minh thu nhập như sao kê ví điện tử, báo cáo doanh thu trên ứng dụng, hợp đồng dịch vụ ngắn hạn, tờ khai thuế tự nguyện hoặc xác nhận của UBND phường (xã) sau khi kiểm tra thực tế.

Khi chính sách được điều chỉnh theo hướng linh hoạt, hiện đại và phản ánh đúng thực tiễn thị trường lao động, nhà ở xã hội sẽ không còn là “cơ hội hiếm hoi”, mà thực sự trở thành một chính sách phúc lợi xã hội, giúp những người lao động yếu thế tại đô thị từng bước hiện thực hóa giấc mơ an cư.