Bài 2: Động lực mới cho xuất khẩu: Thương mại điện tử và chuyển dịch mô hình tăng trưởng
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu phục hồi chậm, cạnh tranh ngày càng gay gắt và chi phí tiếp cận thị trường truyền thống gia tăng, xuất khẩu Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới. Trong bức tranh đó, thương mại điện tử (TMĐT), đặc biệt là TMĐT xuyên biên giới, đang nổi lên như một hướng đi có tính chiến lược.
Ông Trần Văn Trọng, Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam: Động lực tăng trưởng lớn hơn của TMĐT không chỉ nằm ở thị trường trong nước, mà ở không gian xuyên biên giới
Theo ông Trần Văn Trọng, Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), TMĐT Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, không còn là lĩnh vực mang tính bổ trợ, mà ngày càng trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế. TMĐT gắn chặt với các trụ cột như sản xuất, phân phối, logistics và xuất nhập khẩu, tạo ra phương thức thương mại mới, giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường nhanh hơn, trực tiếp hơn và linh hoạt hơn.
Các số liệu cho thấy TMĐT Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2024, quy mô thị trường TMĐT Việt Nam ước đạt khoảng 32 tỷ USD, tăng 27% so với năm trước; trong đó, doanh thu bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt khoảng 22,5 tỷ USD, tăng 30%. TMĐT hiện chiếm khoảng 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng, phản ánh sự thay đổi rõ nét trong hành vi tiêu dùng và phương thức phân phối.
Sự phát triển này được hỗ trợ bởi nhiều yếu tố nền tảng như tỷ lệ người dùng Internet cao, hạ tầng số ngày càng hoàn thiện, hệ sinh thái thanh toán điện tử phát triển nhanh và đặc biệt là chủ trương thúc đẩy kinh tế số, xã hội số của Nhà nước.
Tuy nhiên, theo ông Trần Văn Trọng, động lực tăng trưởng lớn hơn của TMĐT không chỉ nằm ở thị trường trong nước, mà ở không gian xuyên biên giới.
TMĐT xuyên biên giới đang mở ra cơ hội mới cho xuất khẩu Việt Nam, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thông qua các nền tảng số, doanh nghiệp có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu, rút ngắn khâu trung gian, giảm chi phí tiếp thị và mở rộng thị trường với quy mô linh hoạt hơn so với phương thức xuất khẩu truyền thống.
Theo ước tính của VECOM phối hợp với Dự án Thương mại số của USAID, năm 2024, quy mô xuất nhập khẩu trực tuyến của Việt Nam đạt khoảng 4,1 tỷ USD, trong đó xuất khẩu trực tuyến đạt 1,7 tỷ USD. Các số liệu này đã được công bố cùng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) trong Báo cáo Xuất nhập khẩu 2024, cho thấy TMĐT xuyên biên giới đã trở thành một phần chính thức trong bức tranh thương mại quốc gia.
Thực tiễn cũng cho thấy hàng hóa Việt Nam đang hiện diện ngày càng rõ nét trên các nền tảng TMĐT toàn cầu. Đại diện Alibaba.com cho biết, chỉ riêng năm 2024, số lượng nhà bán hàng mới từ Việt Nam trên nền tảng này tăng 22%. Trong khi đó, Amazon ghi nhận số lượng đối tác bán hàng Việt Nam sử dụng dịch vụ hoàn thiện đơn hàng tăng hơn 300% so với năm 2019; năm 2025, số lượng sản phẩm Việt Nam bán trên Amazon tăng khoảng 35%, số doanh nghiệp đăng ký thương hiệu tăng gần 30%.
Dù tiềm năng rất lớn nhưng ông Trần Văn Trọng thẳng thắn nhìn nhận TMĐT xuyên biên giới vẫn là "bài toán khó" đối với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa. Những rào cản phổ biến hiện nay bao gồm thiếu nhân lực chất lượng cao về TMĐT, hạn chế hiểu biết về thị trường và hành vi tiêu dùng nước ngoài, chi phí logistics cao và khó khăn trong việc nắm bắt các quy định pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật của từng thị trường.
Kết quả khảo sát năm 2024 cho thấy, hơn 90% doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) cho rằng việc tăng cường đào tạo chính quy về TMĐT xuyên biên giới, đồng thời xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ về pháp lý, logistics và thanh toán sẽ giúp doanh nghiệp tháo gỡ các rào cản, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua kênh trực tuyến.
Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương): TMĐT xuyên biên giới đang mở ra không gian mới cho doanh nghiệp
TMĐT giúp mở rộng thị trường, rút ngắn khoảng cách
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng TMĐT xuyên biên giới đang mở ra không gian mới cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thương mại điện tử không chỉ giúp mở rộng thị trường, mà còn rút ngắn khoảng cách giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng.
Ông Trần Thanh Hải cũng đồng thời cho rằng đây sẽ là một trong những động lực tăng trưởng mới của xuất khẩu trong thời gian tới.
Cũng theo ông Hải, trong thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Hàng hóa thường có đặc điểm số lượng đơn nhiều nhưng quy mô nhỏ, đòi hỏi hệ thống logistics và thủ tục hải quan linh hoạt. Các giải pháp như kho ngoại quan, khu thương mại tự do sẽ hỗ trợ rút ngắn thời gian xử lý hàng hóa tại biên giới. Đồng thời, sự kết hợp hiệu quả giữa các nhà vận chuyển ở chặng đầu, chặng giữa và chặng cuối, trong đó chặng cuối chủ yếu là các doanh nghiệp logistics nội địa, sẽ tạo nên dòng chảy hàng hóa thông suốt.
Cùng với đó, xu hướng AI-commerce đang nổi lên nhanh chóng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thương mại điện tử, giúp cá nhân hóa trải nghiệm mua sắm và nâng cao giá trị cho người tiêu dùng, qua đó thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển mạnh hơn.
Tuy nhiên, ông Trần Thanh Hải nhìn nhận hoạt động này cũng đối mặt với nhiều thách thức: Rào cản thủ tục tại biên giới; vấn đề kiểm soát, thu thuế với hàng hóa giá trị nhỏ nhưng số lượng lớn; nguy cơ gian lận, lộ lọt thông tin; khó khăn trong khiếu nại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; hạn chế về nhân lực có khả năng tiếp thị và giao dịch xuyên biên giới; cũng như chi phí marketing và nghiên cứu thị trường nước ngoài.
Một nội dung đặc biệt quan trọng cần được lưu ý là "logistics ngược", bao gồm các hoạt động đổi trả, thu hồi, tái chế, tiêu hủy. Đây là "dòng chảy thầm lặng" nhưng có tác động lớn đến uy tín người bán, trải nghiệm khách hàng và chi phí vận hành, đặc biệt trong mô hình B2C. Chi phí logistics ngược hiện có thể chiếm 5-15% tổng chi phí logistics, nhất là đối với các ngành như thời trang, điện tử, mỹ phẩm.
Do đó, khi xây dựng chiến lược tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới, doanh nghiệp Việt Nam cần sớm tính đến "logistics ngược" như một phần trong hệ thống vận hành. Việc đầu tư từ sớm sẽ giúp giảm chi phí dài hạn, nâng cao sự hài lòng của khách hàng, thúc đẩy mua sắm lặp lại và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, bền vững của những thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Australia.
Năm 2025 được xem là năm bản lề cho sự phát triển của xuất khẩu trực tuyến Việt Nam. Đây cũng được xem là kênh quan trọng để nâng cao giá trị thương hiệu Việt, gia tăng tỷ trọng xuất khẩu trực tiếp tới người tiêu dùng và nâng cao năng lực cạnh tranh số của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, TMĐT chỉ là một phần của bức tranh tái cấu trúc động lực tăng trưởng xuất khẩu. Để tăng trưởng thực sự bền vững, xuất khẩu Việt Nam không thể tách rời yêu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm, tuân thủ tiêu chuẩn thị trường và gia tăng giá trị gia tăng nội địa.
