Đề xuất trình UNESCO công nhận Di tích Quốc gia đặc biệt Cổ Loa là Di sản thế giới

Tòa thành cổ hơn 2.000 năm tuổi lớn nhất Việt Nam

Cách trung tâm Hà Nội gần 20 km về phía Bắc, khu di tích Cổ Loa là một trong những minh chứng cho lịch sử, văn hóa và tinh thần sáng tạo của người Việt cổ, gắn liền với những câu chuyện truyền thuyết hấp dẫn.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, vào năm 257 TCN, sau khi hợp nhất Văn Lang và Tây Âu thành nước Âu Lạc, vua An Dương Vương sai đắp thành ở Cổ Loa, một tòa thành vừa là nơi ở của vua và triều đình, vừa là nơi dân cư tập trung sinh sống, đảm bảo quân giặc không thể đánh phá, đó cũng chính là kinh đô của nước Âu Lạc. Cổ Loa là kinh đô đầu tiên của nhà nước Âu Lạc, gắn liền những câu chuyện truyền thuyết nổi tiếng, như: nỏ thần Kim Quy, bi kịch tình yêu Mỵ Châu - Trọng Thủy...

Thời kỳ Bắc thuộc, Loa Thành là huyện thành quan trọng trong hệ thống chính quyền cai trị của triều đại phong kiến phương Bắc. Mùa đông năm 938, Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trong trận Bạch Đằng nổi tiếng. Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền tiến hành xây dựng một chính quyền hoàn toàn độc lập, bỏ chức Tiết độ sứ, tự xưng Vương hiệu, định đô ở Cổ Loa kết thúc hơn 1.000 năm Bắc thuộc, mở ra một thời kì độc lập lâu dài của dân tộc Việt Nam.

Từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII, Loa Thành bắt đầu hình thành những đơn vị làng xóm. Từ thế kỷ XIX đến nay, Loa Thành là căn cứ địa trong cuộc kháng chiến chống Pháp và hậu phương trong thời kỳ chống Mỹ. Đến nay, Cổ Loa vẫn đang phát triển và gìn giữ văn hóa truyền thống.

Hiện nay, khu di tích Cổ Loa gồm khoảng 60 di tích cổ như: khu đền thờ An Dương Vương, đền thờ tướng Cao Lỗ, am thờ công chúa Mỵ Châu và chùa Bảo Sơn … Trong các đền chùa còn có nhiều hiện vật khảo cổ được khai quật trong Thành cổ như tượng đồng, mũi tên đồng và các món đồ bằng sứ, đá, được chạm khắc tinh tế.

Di tích không chỉ minh chứng cho trình độ kiến trúc và tổ chức xã hội của người Việt cổ mà còn là nguồn tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học. Ngoài các di tích vật thể, Cổ Loa còn nổi tiếng với hệ thống di sản văn hóa phi vật thể phong phú. Đây là nơi diễn ra nhiều lễ hội dân gian đặc sắc như lễ hội Cổ Loa, thu hút đông đảo du khách tham dự.

Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và khảo cổ học, Cổ Loa đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2012. Đến ngày 15/11/2021, UBND TP. Hà Nội tiếp tục công nhận Cổ Loa là điểm du lịch của Thủ đô.

Đến nay, TP Hà Nội đã có rất nhiều nỗ lực, cố gắng trong công tác bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị. Nổi bật là Trung tâm bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội thực hiện chỉ đạo của UBND TP Hà Nội về việc triển khai, nghiên cứu, xây dựng Hồ sơ khoa học Khu di tích Cổ Loa đề nghị UNESCO công nhận là Di sản thế giới.

Để phục vụ cho việc này, ngày 11/6 vừa qua, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức tọa đàm khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật của Khu di tích Cổ Loa”. Đây được xem là một bước đi quan trọng trong quá trình hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét đưa Khu di tích Cổ Loa vào Danh sách đề cử dự kiến Di sản thế giới. Trong tiến trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO, theo các đại biểu, việc nhận diện chính xác giá trị nổi bật toàn cầu được xem là yêu cầu tiên quyết. Đây là căn cứ quan trọng để chứng minh một di sản không chỉ có ý nghĩa đối với quốc gia sở hữu mà còn mang giá trị đặc biệt đối với toàn nhân loại.

Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội cho biết: “Việc xây dựng hồ sơ không chỉ dừng ở việc khẳng định giá trị vốn có của di tích mà còn cần chứng minh được tính độc đáo, tính đại diện và khả năng so sánh quốc tế của Cổ Loa trong tương quan với các di sản cùng loại trên thế giới”.

GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng, Cổ Loa cần được nhìn nhận trong cấu trúc tổng thể gồm đô thị đa chức năng, hệ thống thủy văn liên hoàn, không gian cư trú cùng sự tiếp nối lịch sử - văn hóa qua nhiều thời kỳ. Đây cũng là cơ sở để khẳng định tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản - hai tiêu chí đặc biệt quan trọng trong quá trình xét duyệt hồ sơ của UNESCO.

Một hướng tiếp cận được nhấn mạnh là nhìn Cổ Loa như một biểu hiện sớm của mô hình đô thị - nhà nước, gắn với tiến trình hình thành nền văn minh đầu tiên ở lưu vực sông Hồng. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu so sánh với các kinh đô trong khu vực Đông Nam Á để làm rõ tính tiêu biểu, khác biệt và niên đại sớm của di sản.

Ở góc độ quy hoạch và cảnh quan, GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh yếu tố thuận thiên trong cấu trúc của Cổ Loa. Theo ông, điểm độc đáo của di sản này nằm ở sự hài hòa giữa thành lũy với không gian làng xóm, hệ thống canh tác nông nghiệp và môi trường tự nhiên xung quanh. Hệ thống thành nhiều vòng không tách biệt khỏi đời sống cư dân mà đan xen với các khu vực sản xuất nông nghiệp, ao hồ và mạng lưới thủy hệ tự nhiên.

“Điểm cốt lõi cần phải rõ, đó là Cổ Loa là vùng lõi của văn minh sông Hồng. Trong thành và ngoài thành đều canh tác lúa nước, có làng xóm sinh sống, đó là nét độc đáo riêng có của người Việt. Từ thời ấy, con người sống dựa vào tự nhiên, chứng minh tổ tiên ta xưa đã thuận thiên, biết sống dựa vào tự nhiên”, GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông chia sẻ…