Đền Sái và nghi lễ rước 'vua sống' độc nhất vô nhị

Lễ hội Đền Sái dưới chân núi Thất Diệu, thuộc xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội (trước đây là xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh). Không gian linh thiêng này gắn với truyền thuyết vua An Dương Vương xây thành Cổ Loa và thờ Đức Huyền Thiên Trấn Vũ – vị thần đã giúp trừ Bạch Kê Tinh, bảo vệ việc dựng thành, giữ yên bờ cõi.

Lễ hội Đền Sái diễn ra từ ngày 30 tháng Chạp đến hết Rằm tháng Giêng, trong đó ngày 11 tháng Giêng là chính hội. Nghi thức rước “vua giả” là điểm nhấn độc đáo của lễ hội tái hiện hình ảnh Thiên tử về bái yết thần linh. Khác với nhiều lễ hội chỉ rước bài vị hoặc tượng trưng, “vua” ở Đền Sái là người thật, mặc long bào, thực hành đầy đủ nghi vệ triều đình, thể hiện sự bảo lưu nguyên bản của phong tục cổ.

Lễ phục, đạo cụ được chuẩn bị công phu, phản ánh sự trân trọng đối với nghi thức cổ truyền.

Các bô lão được lựa chọn đóng vai vua, chúa và “tứ trụ triều đình” đều là người cao niên, đức độ, gia phong mẫu mực. Quy trình lựa chọn nghiêm ngặt phản ánh chuẩn mực đạo đức và tinh thần trọng lão, đề cao uy tín cá nhân trong cộng đồng truyền thống. Năm 2026, cụ Ngô Xuân Tá, ở khu 6, thôn Thụy Lôi, xã Thư Lâm được chọn vào vai Vua.

Nghi thức bái yết trang nghiêm, khẳng định tính chuẩn mực và trật tự của cấu trúc làng xã truyền thống.

Các nghi thức trong Lễ hội Đền Sái được tổ chức theo một trình tự chặt chẽ, tái hiện đầy đủ cấu trúc nghi vệ truyền thống và lớp trầm tích văn hóa gắn với truyền thuyết dựng thành Cổ Loa.

Đoàn rước với cờ, lọng, chiêng trống nối dài từ đình Thụy Lôi lên đền Thượng và đền Sái, tạo nên không gian lễ hội trang nghiêm mà sống động. Mỗi vị trí trong đoàn đều có chức danh rõ ràng như Tán lý, Đề lĩnh, Thự vệ, Trấn thủ – tái hiện cấu trúc biểu tượng của triều đình xưa.

Lễ rước Vua không chỉ là nghi thức tưởng niệm, tôn vinh công đức tiền nhân có công dựng nước, giữ nước, mà còn là không gian văn hóa cộng đồng nơi người dân và du khách cùng hòa mình vào bầu không khí linh thiêng. Qua đó, những giá trị truyền thống, đạo lý tốt đẹp của dân tộc được trao truyền, nuôi dưỡng niềm tin, khát vọng về một cuộc sống bình an, tốt đẹp và bền vững hơn.

Trong buổi lễ rước, đi sau vua chúa là quan Tán lý, một trong 4 vị quan ngồi võng tham gia lễ rước. Ngoài ra, còn 3 vị quan khác được mệnh danh là "tứ trụ triều đình" gồm quan Thự vệ, quan Đề lĩnh và quan Trấn thủ (tất cả các quan đều trên 60 tuổi). Các ông được ngồi võng cho lính rước suốt hành trình.

Trong Lễ hội Đền Sái, hệ thống các quan giữ vai trò đặc biệt quan trọng, tạo nên cấu trúc nghi vệ mang dáng dấp một triều đình thu nhỏ giữa không gian làng xã. Các quan cùng với Vua và Chúa hợp thành bộ khung nghi lễ, bảo đảm tính trang nghiêm và chuẩn mực của toàn bộ cuộc rước.

Trong đoàn rước, các quan mặc lễ phục chỉnh tề, ngồi võng, theo hầu Vua và Chúa suốt hành trình từ đình lên đền Thượng, đền Sái rồi trở về. Mỗi chức danh mang ý nghĩa biểu trưng: Trấn thủ đại diện cho việc giữ yên bờ cõi; Đề lĩnh gợi nhắc vai trò điều binh khiển tướng; Thự vệ đảm trách bảo hộ; Tán lý giữ chức tham mưu, phò tá. Dù mang tính nghi lễ, các chức danh này phản ánh tư duy tổ chức xã hội và ký ức về mô hình nhà nước quân chủ trong tâm thức dân gian.

Trong Lễ hội Đền Sái, Nhân dân không chỉ là người tham dự mà là chủ thể trực tiếp kiến tạo và vận hành toàn bộ không gian lễ hội. Từ khâu chuẩn bị đến khi kết thúc chính hội, mọi hoạt động đều có sự chung tay của cộng đồng.

Nghi thức rước diễn ra nhịp nhàng, thể hiện tính kỷ luật và sự đồng thuận của cộng đồng làng.

Trong ngày chính hội, thanh niên trai tráng đảm nhận việc khiêng kiệu, giữ cờ, dàn đội hình rước; phụ nữ chuẩn bị lễ phẩm, lo hậu cần; các bô lão hướng dẫn nghi thức, giám sát trình tự tế lễ. Người dân hai bên đường trang nghiêm đón đoàn rước, hòa vào tiếng trống, tiếng chiêng, tạo nên bầu không khí vừa linh thiêng vừa rộn ràng.

Thanh niên trong làng thay phiên nhau khiêng kiệu vua, chúa trên suốt hành trình rước. Hình ảnh này thể hiện sự tiếp nối thế hệ, khi lớp trẻ trực tiếp tham gia bảo tồn di sản, góp phần duy trì mạch chảy văn hóa qua thời gian.

Các nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh, đồng thời chuyển tải thông điệp về lòng trung, hiếu, nghĩa, dũng trong truyền thống dân tộc.

Nghi lễ bái yết Đức Huyền Thiên Trấn Vũ được thực hành theo đúng nghi thức cổ truyền, với xưng danh, tấu trình và dâng lễ. Đây là biểu hiện của tín ngưỡng thờ thần gắn với tri thức dân gian, phản ánh thế giới quan “thiên – địa – nhân” hòa hợp.

Lễ chém gà trắng (chém kê tinh) được thực hiện trước khi vào đại lễ, tái hiện truyền thuyết diệt Bạch Kê Tinh phá thành Cổ Loa. Nghi thức mang ý nghĩa trừ tà, bảo hộ dân làng, đồng thời nhắc nhớ ký ức lịch sử về buổi đầu dựng nước thời Âu Lạc.

Lễ hội Đền Sái là một di sản văn hóa sống động, kết tinh bản sắc của cộng đồng nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng. Không dừng ở một sinh hoạt tín ngưỡng thường niên, lễ hội còn là không gian cộng đồng đa tầng, nơi hội tụ các giá trị văn hóa dân gian từ tín ngưỡng thờ thần đến phong tục, nghi lễ và nghệ thuật truyền thống, qua đó thể hiện rõ tinh thần cố kết bền chặt của người dân Thụy Lôi.

Lễ rước Chúa trong Lễ hội Đền Sái là một nghi thức quan trọng, song hành cùng rước Vua, tái hiện cấu trúc biểu tượng của triều đình xưa trong không gian làng xã. Người được chọn đóng vai Chúa phải là bậc cao niên, đức độ, gia phong mẫu mực, thay mặt cộng đồng thực hành nghi lễ bái yết Đức Huyền Thiên Trấn Vũ tại Đền Sái.

Lễ hội Đền Sái được ví như một “bảo tàng mở” về đời sống văn hóa tinh thần của cư dân Thụy Lôi xưa. Từ nghi lễ, trang phục, chức danh đến cách tổ chức đều phản ánh cấu trúc xã hội và nếp sống làng truyền thống.

Lễ hội Đền Sái được tổ chức với ước nguyện năm mới an khang, tài lộc và hạnh phúc. Là sinh hoạt tín ngưỡng đầu xuân, lễ hội như một “bảo tàng sống” phản ánh đời sống văn hóa tinh thần phong phú của người dân Thụy Lôi. Qua đó, những giá trị truyền thống được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa, góp phần quảng bá hình ảnh, lịch sử và bản sắc con người nơi đây.

Lễ hội Đền Sái được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, minh chứng cho giá trị lịch sử, tính độc đáo và sức cố kết cộng đồng của văn hóa làng Việt.

Videoclip nghi thức “Rước vua sống” tại Lễ hội Đền Sái.

Hải Hà - Đồng Toàn - Lê Thanh/VOV.VN