Di sản cho tương lai (Bài 1)

Bài 1: Giữ di sản để còn đường phát triển

Một con đường có thể điều chỉnh hướng tuyến. Một công trình có thể thay đổi thiết kế. Nhưng một tầng đá chứa hóa thạch quý hiếm, một cấu trúc địa chất đã bị phá hủy thì không thể phục hồi nguyên trạng. Trong chuyến công tác, tìm hiểu kinh nghiệm quản lý CVĐC tại Hàn Quốc và Nhật Bản, tôi càng suy nghĩ nhiều về điều ấy. Cao Bằng đang cần phát triển nhanh hơn, mở rộng kết nối giao thông, thu hút đầu tư, khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch và tài nguyên. Giữa những yêu cầu cấp thiết đó, bảo tồn di sản CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng phải được đặt ở vị trí nào? Câu trả lời không phải lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà là làm sao để các quyết định phát triển hôm nay không làm mất đi những giá trị dành cho mai sau.

Giá trị không thể tạo lại

Tại CVĐC toàn cầu UNESCO Hantangang, Hàn Quốc, cảnh quan núi lửa với những vách đá, thung lũng và dòng sông tạo nên nét đặc sắc của vùng đất. Những điểm tham quan được gắn với thông tin giới thiệu về quá trình hình thành địa chất, giúp du khách hiểu thêm những gì đang hiện diện trước mắt.

Trong các cuộc trao đổi tại Itoigawa, Nhật Bản, câu chuyện bảo tồn cũng gắn với việc nhận diện giá trị địa chất, tổ chức quản lý và đưa tri thức khoa học đến cộng đồng. Mỗi nơi có điều kiện tự nhiên, nguồn lực và cách tổ chức khác nhau. Cao Bằng không thể sao chép nguyên mẫu. Nhưng có một kinh nghiệm đáng tiếp nhận: muốn phát huy di sản lâu dài, trước hết phải hiểu rõ điều gì làm nên giá trị của nó.

Đoàn công tác tỉnh Cao Bằng do đồng chí Phan Thăng An, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh làm trưởng đoàn làm việc với lãnh đạo thành phố Itoigawa, Nhật Bản, trao đổi kinh nghiệm quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản địa chất gắn với phát triển du lịch bền vững

CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng chứa đựng những dấu tích quan trọng về lịch sử địa chất, với núi đá vôi, hang động, hóa thạch, sông suối, thác nước cùng các giá trị đa dạng sinh học, lịch sử và văn hóa. Danh hiệu quốc tế tạo cơ hội để Cao Bằng được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng danh hiệu không thay thế được công việc bảo tồn hằng ngày.

Một điểm di sản có thể tồn tại qua những biến đổi tự nhiên kéo dài hàng triệu năm, song vẫn có nguy cơ bị tổn hại trong thời gian ngắn bởi những tác động thiếu kiểm soát. Bởi vậy, trước khi tính đến việc xây dựng thêm gì, khai thác thêm gì, cần xác định giá trị nào phải được gìn giữ và giới hạn tác động ở đâu.

Đưa bảo tồn vào từ đầu, không chờ xử lý hậu quả

Cao Bằng cần những tuyến giao thông thuận lợi, những dự án sản xuất, dịch vụ và hạ tầng mới. Đó là nhu cầu chính đáng của một tỉnh miền núi, biên giới còn nhiều khó khăn. Bảo tồn không có nghĩa ngăn cản mọi hoạt động đầu tư. CVĐC toàn cầu cũng không phải khu vực cấm phát triển kinh tế. Vấn đề là hoạt động phát triển phải phù hợp pháp luật và không làm tổn hại những giá trị cần bảo vệ.

Một dự án giao thông có thể cân nhắc nhiều phương án tuyến. Một công trình có thể điều chỉnh vị trí, quy mô. Hoạt động khai thác tài nguyên phải được xem xét đầy đủ các điều kiện pháp lý và yêu cầu bảo vệ môi trường, di sản. Nếu thông tin khoa học về di sản chỉ được đưa ra khi phương án đầu tư đã cơ bản hoàn thành, việc điều chỉnh có thể khó khăn và tốn kém hơn. Vì thế, bảo tồn cần hiện diện ngay trong quá trình chuẩn bị dự án, chứ không chỉ ở khâu kiểm tra, khắc phục tác động.

Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trao danh hiệu Công viên địa chất UNESCO Non nước Cao Bằng cho tỉnh Cao Bằng năm 2018.

Báo cáo công tác 9 tháng đầu năm 2026 của Ban Quản lý di tích và CVĐC UNESCO Non nước Cao Bằng ghi nhận việc tham gia ý kiến đối với nhiều dự án liên quan đến xây dựng, giao thông, khai thác vật liệu và hạ tầng, đồng thời, thực hiện khảo sát, kiểm tra thực địa.

Những hoạt động ấy cho thấy yêu cầu bảo vệ di sản đã được đưa vào công tác phối hợp quản lý. Tuy nhiên, nếu chỉ thống kê số văn bản góp ý hoặc số cuộc khảo sát thì chưa phản ánh đầy đủ kết quả. Điều cần quan tâm hơn là những ý kiến chuyên môn đã giúp nhận diện nguy cơ nào, góp phần điều chỉnh nội dung gì và bảo vệ được những giá trị cụ thể nào.

Đó không chỉ là cách đánh giá công việc của một đơn vị mà còn là yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị di sản.

Quản lý đúng trọng điểm

CVĐC toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có địa bàn rộng, địa hình phức tạp, nhiều điểm di sản phân tán. Trong khi đó, nhân lực chuyên môn và nguồn lực dành cho bảo tồn còn hạn chế. Không thể kiểm tra mọi địa điểm với cùng tần suất, cùng phương pháp và mức đầu tư.

Trước mắt, cần rà soát, hoàn thiện hồ sơ các điểm di sản quan trọng, xác định giá trị khoa học, hiện trạng, nguy cơ tác động và trách nhiệm quản lý. Những điểm có giá trị đặc biệt, dễ tổn thương hoặc đang chịu sức ép từ hoạt động xây dựng, khai thác tài nguyên, thiên tai và du lịch cần được ưu tiên theo dõi. Thông tin có thể được cập nhật trên bản đồ số, tận dụng dữ liệu và công cụ sẵn có. Điều quan trọng không phải xây dựng ngay một hệ thống công nghệ lớn, mà là có thông tin đáng tin cậy và người chịu trách nhiệm cập nhật.

Chính quyền cấp xã, người dân và các đơn vị hoạt động trên địa bàn có thể tham gia phát hiện, phản ánh những dấu hiệu xâm hại di sản, ô nhiễm hoặc biến động bất thường. Cơ quan chuyên môn tiếp nhận, kiểm tra và kiến nghị xử lý theo thẩm quyền. Những vấn đề vượt thẩm quyền phải được chuyển đến cơ quan có trách nhiệm.

Cơ chế này chỉ phát huy hiệu quả khi xác định rõ đầu mối tiếp nhận, thời hạn phản hồi và cách theo dõi kết quả. Nếu thông tin dừng lại ở báo cáo, cảnh báo sẽ khó trở thành hành động bảo vệ thực tế.

Để danh hiệu hiện diện trên những cung đường

Một CVĐC có giá trị quốc tế cần được nhận diện rõ ràng ngay trong hành trình của du khách. Cao Bằng nên rà soát hệ thống biển hiện có, bổ sung biển nhận diện tại các cửa ngõ phù hợp, trung tâm thông tin du lịch, tuyến tham quan chính và điểm di sản tiêu biểu.

Biển nhận diện không chỉ để đánh dấu địa điểm hay phục vụ chụp ảnh. Ở những nơi thích hợp, cần có bản đồ kết nối các điểm đến, thông tin ngắn gọn về giá trị địa chất và mã QR dẫn đến nội dung giới thiệu chính thức.

Thiết kế phải thống nhất, dễ đọc, hài hòa với cảnh quan, bảo đảm an toàn và có đơn vị chịu trách nhiệm bảo trì. Không nên dựng công trình quá lớn, làm ảnh hưởng không gian tự nhiên hoặc che khuất chính cảnh quan cần giới thiệu.

Đặc biệt, việc sử dụng biểu trưng CVĐC toàn cầu UNESCO phải tuân thủ quy chuẩn nhận diện và điều kiện sử dụng của UNESCO; không tự ý chỉnh sửa hoặc dùng cho quảng cáo thương mại.

Làm tốt việc này, du khách không chỉ biết mình đang đến một thác nước, hang động hay bản làng riêng lẻ, mà còn nhận ra những địa điểm ấy thuộc về một không gian di sản có giá trị quốc tế.

Nhiều giá trị di sản của địa hình karst kiến tạo ở phía Tây nét đứt gãy Cao Bằng - Tiên Yên trong vùng Công viên địa chất UNESCO Non nước Cao Bằng.

Tinh gọn tổ chức, giữ vững chuyên môn

Cao Bằng đang nghiên cứu phương án sắp xếp các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực quản lý di tích và CVĐC. Việc tinh gọn đầu mối, sử dụng hiệu quả nhân lực và cơ sở vật chất là cần thiết. Song quản lý CVĐC có những yêu cầu riêng về khoa học địa chất, bảo vệ di sản, giáo dục cộng đồng và hợp tác quốc tế.

Nếu sắp xếp tổ chức mà thiếu đầu mối chuyên môn, thiếu nhân lực phù hợp hoặc làm gián đoạn hoạt động nghiên cứu, theo dõi di sản thì hiệu quả quản lý khó có thể nâng lên.

Điều cần giữ không nhất thiết là một mô hình tổ chức cụ thể, mà là năng lực thực hiện đầy đủ nhiệm vụ. Ban Quản lý di tích và CVĐC UNESCO Non nước Cao Bằng cần được bảo đảm chức năng chuyên môn phù hợp, đồng thời, tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia trong những lĩnh vực cần thiết. Công tác bảo tồn cũng phải có sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư, xây dựng, tài nguyên, môi trường và chính quyền cơ sở. Mỗi cơ quan thực hiện đúng chức năng, không chồng chéo nhưng cũng không để khoảng trống trách nhiệm.

Cao Bằng cần những dự án mới để tạo thêm động lực tăng trưởng. Nhưng sự phát triển ấy sẽ có nền tảng vững chắc hơn nếu các quyết định đầu tư được cân nhắc trên cơ sở hiểu biết đầy đủ về di sản.

Công trình có thể xây thêm. Di sản đã mất thì không thể làm lại. Đó là điều cần nhớ khi lựa chọn con đường phát triển cho một vùng đất đã được thế giới ghi nhận về giá trị địa chất.