Di sản chữ Nho trong cộng đồng

Sắc phong danh thần Võ Đăng Xuân ở làng Phô Thị được gia đình gìn giữ trong ống (ảnh chụp năm 2015). Ảnh: HOÀI NAM

Những tư liệu quý trong các gia đình, dòng họ

Trong những không gian tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng, cũng như trong nhiều gia đình, dòng họ xứ Quảng vẫn còn lưu giữ khá nhiều những di sản tư liệu Hán - Nôm (hay còn gọi là chữ Nho). Đó là các bức hoành phi, câu đối, văn bia, chuông đồng; trong những cuốn địa bạ, gia phả đã ngả màu theo thời gian; hoặc vài đạo sắc phong được cuộn cẩn thận bỏ vào trong ống, hay những tờ giấy cũ của tiền nhân.

Đối với người làm công tác nghiên cứu, những hiện vật ấy là nguồn tư liệu quý để lần tìm dấu tích lịch sử, văn hóa của một con người, một gia tộc, một vùng đất. Nhưng với mỗi gia đình, dòng họ, đó còn là những gì ông cha gửi lại, là dấu nối với nguồn cội được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, những tư liệu ấy không phải lúc nào cũng có thể dễ dàng đưa ra khỏi nơi lưu giữ. Người đang giữ thường chỉ yên tâm khi trao gửi cho người quen biết, đáng tin cậy, hoặc cán bộ làm công tác bảo tồn có giấy giới thiệu và sự hỗ trợ của địa phương.

Đằng sau sự dè dặt ấy là nỗi lo bản gốc thất lạc, hư hỏng sau nhiều lần mở xem; là sự cẩn trọng với những hiện vật đã được gìn giữ qua bao thế hệ. Với những sắc phong, gia phả hay văn bản cổ còn lưu tại nơi thờ tự, việc đưa ra ngoài đôi khi không chỉ là chuyện bảo quản một hiện vật, mà còn liên quan đến những phong tục, tín ngưỡng đã ăn sâu trong đời sống của mỗi dòng họ. Có nơi vẫn giữ lệ làm lễ xin phép thần linh, tổ tiên trước khi đưa hiện vật ra khỏi chốn thờ tự; cũng có gia đình, dòng họ quan niệm rằng vào những năm gặp “hạn”, nên hạn chế động đến những gì cha ông để lại. Những điều ấy cho thấy, với cộng đồng, tư liệu Hán Nôm không chỉ mang giá trị về mặt lịch sử hay văn bản, mà còn gắn với đời sống tinh thần và niềm tin được gìn giữ từ đời này sang đời khác.

Một đặc điểm đáng chú ý của di sản chữ Nho xứ Quảng là phần lớn không nằm tập trung tại một nơi mà hiện diện ngay trong đời sống cộng đồng, từ đình làng, nhà thờ tộc, chùa, hội quán, miếu, lăng, mộ, hang động, đập nước, bên gốc cổ thụ đến những gia đình đã nhiều đời sinh tụ trên vùng đất này. Có dòng họ vẫn giữ được gia phả, có gia đình cất giữ sắc phong, bằng cấp, hương ước, khế ước, địa bạ và nhiều văn bản cổ. Có những ngôi đình, ngôi chùa, lăng, miếu dù trải qua chiến tranh, thiên tai và nhiều lần tu sửa vẫn còn lưu lại sắc phong, bia, hoành phi, câu đối cổ… Qua đó có thể thấy, di sản chữ Nho nằm rải rác ở nhiều nơi nên việc kiểm kê, bảo quản và tiếp cận cũng khó khăn hơn. Nhưng chính ở những nơi ấy, nhiều tư liệu quý vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo thời gian, nhiều tư liệu Hán Nôm đã bị hư hại. Ảnh: HOÀI NAM

Để người dân cùng tham gia bảo tồn di sản

Rất nhiều di sản tư liệu chữ Nho vẫn đang được lưu giữ trong gia đình, dòng họ và các thiết chế văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Vì vậy, những cá nhân, gia đình, dòng họ đang trực tiếp gìn giữ các tư liệu ấy không chỉ có vai trò bảo quản mà còn có quyền quyết định đối với việc trao gửi, sử dụng và phổ biến di sản. Bảo tồn di sản Hán - Nôm vì thế không thể chỉ là công việc của các cơ quan chuyên môn, càng không nên bắt đầu từ việc vận động người dân “giao nộp” tư liệu.

Đằng sau mỗi sắc phong, gia phả, khế ước hay văn bản cổ còn là ký ức, phong tục và câu chuyện của một gia đình, dòng họ. Một dòng họ không muốn giao bản gốc gia phả, một gia đình không muốn cho mượn sắc phong không có nghĩa là họ từ chối bảo tồn. Điều họ cần trước hết là sự tin cậy và sự tôn trọng đối với quyền sở hữu cũng như những giá trị tinh thần gắn với hiện vật.

Vì vậy, thay vì chờ người dân mang tư liệu đến, cán bộ bảo tồn cần chủ động tìm đến nơi đang lưu giữ những gia bảo ấy. Khi có sự tin cậy, người dân có thể trở thành một phần của quá trình bảo tồn và phổ biến di sản: cung cấp thông tin về nguồn gốc, câu chuyện, ký ức gắn với tư liệu; cùng cơ quan chuyên môn nhận diện giá trị và lựa chọn những nội dung phù hợp để giới thiệu đến cộng đồng. Việc công bố, sử dụng cũng cần tôn trọng ý kiến của người đang lưu giữ và thống nhất rõ ràng về phạm vi sử dụng.

Bảo tồn di sản tư liệu Hán - Nôm, suy cho cùng, không phải là đưa tất cả những gì quý giá về một nơi thật an toàn. Có những gia bảo chỉ thật sự có ý nghĩa khi vẫn nằm trong gian thờ của gia đình, trên bàn thờ dòng họ, trong ngôi đình mà bao thế hệ người dân trong làng đã đi qua. Điều quan trọng là giúp những người đang giữ gia bảo bảo quản tốt hơn, hiểu rõ hơn về những gì mình đang có và yên tâm chia sẻ khi cần thiết. Giữ được một gia bảo cũng là giữ lại một phần ký ức của gia đình, dòng họ và quê hương, để những gì cha ông gửi lại không mất đi theo thời gian.