Di sản Phù Nam và khát vọng UNESCO

Di tích Gò Cây Thị A thuộc Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê.

Giá trị nổi bật toàn cầu

Theo Tiến sĩ Trương Đắc Chiến - Nhóm tư vấn xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới, di tích Óc Eo - Ba Thê là một trong những phức hợp di tích khảo cổ học quan trọng bậc nhất ở khu vực hạ lưu sông Mekong, phản ánh sự hình thành và phát triển rực rỡ của một nền văn minh cổ đại gắn liền với vương quốc Phù Nam. Trong quá trình xây dựng hồ sơ, việc xác lập giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value - OUV) đóng vai trò nền tảng để chứng minh sự đặc sắc và tầm ảnh hưởng của di tích vượt ra khỏi phạm vi quốc gia.

Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long. Đây cũng là vùng đất thuộc lãnh thổ của vương quốc cổ Phù Nam, có thể coi là trung tâm của nền văn hóa Óc Eo. Các kết quả nghiên cứu khảo cổ học từ năm 1944 đến nay, đặc biệt giai đoạn 2017 - 2021 chứng minh, từ đầu Công nguyên đến thế kỷ VI - VII, khu vực trung tâm Óc Eo - Ba Thê là một trong những cảng thị quan trọng và là một trung tâm tôn giáo lớn, thể hiện qua hàng chục di tích kiến trúc và khối lượng lớn các loại hình di vật nhiều chất liệu. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để khẳng định và xây dựng hồ sơ đề cử công nhận di sản văn hóa thế giới cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê.

Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn cùng lãnh đạo tỉnh An Giang khảo sát thực tế tại Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê.

“Nghiên cứu chứng minh, hệ thống di tích phân bố trải dài từ chân núi Ba Thê xuống vùng đồng bằng Óc Eo, xã Óc Eo, tạo nên không gian khảo cổ rộng lớn, liên hoàn giữa núi - gò - kênh - đồng bằng. Từ lâu, cảnh quan nơi đây được nhận định chính là bối cảnh sinh tồn mở, cấu thành bản sắc văn hóa của cư dân Óc Eo cổ. Sự gắn kết giữa địa hình núi, gò với hệ thống thủy đạo chứng tỏ đây là trung tâm chính trị, tôn giáo và thương mại quan trọng trong thời cổ đại, có vai trò liên vùng và liên châu lục”, Tiến sĩ Trương Đắc Chiến nhận định.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đánh giá: “Di sản văn hóa không chỉ là những gì còn lại từ quá khứ, đó còn là cội nguồn hình thành bản sắc, là cầu nối cho đối thoại giữa các nền văn minh. Trong hành trình đó, Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê nổi bật như một “nút giao” quan trọng giữa các dòng chảy lịch sử, kinh tế và văn hóa khu vực. Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê hội tụ những tiềm năng to lớn để trở thành một di sản văn hóa thế giới. Đó là tính đại diện cho cảng thị cổ của Đông Nam Á, là minh chứng cho sự giao lưu Đông - Tây và là dấu ấn rõ nét của một nền văn minh vùng châu thổ có khả năng thích nghi và sáng tạo vượt bậc”.

Đại diện Viện Kỷ lục Việt Nam trao quyết định xác lập 3 kỷ lục Việt Nam về văn hóa Óc Eo.

Nỗ lực đưa di tích Óc Eo - Ba Thê ra thế giới

Sau khi được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt, năm 2013 Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định thành lập Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo nhằm xây dựng một đội ngũ quản lý, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê và toàn bộ các địa điểm di tích văn hóa Óc Eo khác trên địa bàn tỉnh. Đến nay, công tác bảo tồn, bảo quản thường xuyên các di tích được quan tâm hàng đầu, thực hiện thường xuyên bởi đội ngũ chuyên viên của đơn vị, với sự tham gia tư vấn của các chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn của Việt Nam và quốc tế.

Hiện, Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo đang lưu giữ, bảo quản 15.000 hiện vật, nhóm hiện vật gốc, tiêu bản được sưu tầm từ trước đến nay. Có 3.006 danh mục hiện vật, cùng với hàng triệu mẫu hiện vật do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức khai quật khảo cổ theo đề án từ năm 2017 - 2020. Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo đang quản lý 4 bảo vật quốc gia: Đầu tượng Phật Linh Sơn Bắc, mộ vò Gò Cây Trâm, phù điêu Phật Linh Sơn Bắc, nhẫn bò Nandin.

Giám đốc Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang Nguyễn Văn Nhiên cho rằng: “Khu di tích tập trung dày đặc các di chỉ kiến trúc, tín ngưỡng, tôn giáo, cư trú và sản xuất thủ công mỹ nghệ, phản ánh sự phát triển rực rỡ của một nền văn minh cổ. Những dấu tích còn lại từ đền tháp, hiện vật đá, vàng, gốm, thủy tinh đến các bia ký là minh chứng sinh động cho khát vọng sáng tạo, giao thương và hội nhập của cư dân cổ Nam Bộ”.

Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo lưu trữ hiện vật quý về nền văn hóa Óc Eo.

Di tích Óc Eo - Ba Thê không chỉ là một di sản mà còn là cội nguồn lịch sử, là hồn cốt của văn hóa An Giang. Để hiện thực hóa sứ mệnh đó, ông Nhiên nhấn mạnh sẽ thực hiện các nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di tích như: Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học gắn kết phát triển bền vững, tăng cường hoạt động nghiên cứu chuyên sâu. Đồng thời, mở rộng hợp tác quốc tế sâu rộng. “Chúng tôi cam kết tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học, bảo tàng hàng đầu trong và ngoài nước. Mục tiêu là làm sáng rõ hơn nữa giá trị lịch sử, khảo cổ, nghệ thuật độc đáo của văn hóa Óc Eo, nâng tầm vị thế di sản trên trường quốc tế. Nhất là, tiên phong ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và trưng bày; tiến tới xây dựng bảo tàng và không gian văn hóa Óc Eo trở nên thân thiện, gần gũi với cộng đồng”, ông Nhiên nói.

Việc xây dựng hồ sơ đề cử không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn, mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng của quốc gia và tỉnh An Giang. Để đảm bảo tiến độ khắt khe, tỉnh đang huy động mọi nguồn lực, với quyết tâm hoàn thành hồ sơ chính thức gửi đến Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO trước ngày 1/2/2026. Đây là cuộc chạy đua nước rút nhằm đưa dấu ấn của vương quốc Phù Nam cổ đại tỏa sáng trên bản đồ di sản toàn cầu.

Trong chuyến thăm, khảo sát thực tế tại Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê, Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng và sự quan tâm sâu sắc của Chính phủ đối với hồ sơ đề cử này. Phó Thủ tướng khẳng định đây là một nhiệm vụ trọng tâm, yêu cầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các cơ quan liên quan và chính quyền địa phương tăng cường phối hợp chặt chẽ, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ; thể hiện quyết tâm cao độ của Việt Nam trong việc đưa Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê sánh vai cùng các di sản hàng đầu thế giới.

PHƯƠNG LAN