Di tích Cổ Loa: Từ cấu trúc 'thuận thiên' đến tầm nhìn đô thị đương đại

Công trình này là minh chứng sinh động cho tư duy quy hoạch, kỹ thuật quân sự cùng năng lực tổ chức xã hội vượt trội của người Việt cổ. Đồng thời, việc nhận diện di sản còn mở ra định hướng chiến lược cho công tác bảo tồn, gắn kết bền vững với không gian phát triển tương lai của Thủ đô.  

Bản sắc đô thị cổ khai sinh từ tư duy quy hoạch “thuận thiên”

Trong cấu trúc quy hoạch đô thị cổ phương Đông, Cổ Loa không chỉ đơn thuần là một công trình thành lũy quân sự mang tính phòng thủ thụ động. Di sản này được các chuyên gia đánh giá là bằng chứng vật chất hoàn chỉnh nhất, sinh động nhất còn lại về một trung tâm cư trú, đô thị cổ hoàn chỉnh của người Việt.

Hội thảo làm sáng tỏ giá trị đặc sắc và đề ra định hướng bảo tồn đối với di tích Cổ Loa. Ảnh: Đoan Túc

Giá trị độc đáo và sâu sắc nhất của Cổ Loa chính là nghệ thuật tổ chức không gian bám sát và dựa hoàn toàn vào tự nhiên. Đây được xem là điểm khởi đầu hình thành nên bản sắc quy hoạch và kiến trúc bản địa của người Việt, tạo nên sự đối lập căn bản với tư duy xây dựng hình học, mang tính áp đặt và tương phản với thiên nhiên trong cách kiến tạo thành quách của người Hán.

GS-TS. Nguyễn Quốc Thông (Hội Kiến trúc sư Việt Nam) chỉ ra sự khác biệt kể trên xuất phát trực tiếp từ phương thức sản xuất lúa nước của cư dân bản địa. Việc canh tác nông nghiệp lúa nước đòi hỏi người Việt cổ phải định cư lâu dài, hình thành lối sống cộng cư hòa hợp và phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên xung quanh.

Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Thành Cổ Loa (nay thuộc xã Đông Anh) (tỷ lệ 1/2000). Ảnh: VIUP

Quan niệm dựa vào thiên nhiên để kiến tạo không gian sống tại Cổ Loa đã xuất hiện từ rất sớm, thể hiện tinh thần tiên phong của tư tưởng “thuận thiên”. Tư tưởng này hoàn toàn tương thích và đi trước thời đại khi đặt trong tương quan với các xu hướng quy hoạch cảnh quan đương đại trên thế giới hiện nay, tiêu biểu như kiến trúc xanh hay quy hoạch đô thị cảnh quan.

Mô hình ứng xử hài hòa với tự nhiên này không chỉ dừng lại ở thời đại Âu Lạc mà đã trở thành một mạch nguồn tư tưởng kế thừa xuyên suốt qua các triều đại phong kiến về sau. Ngay cả khi kiến trúc thành quách của các triều đại chịu ảnh hưởng từ quy chuẩn của người Hán ở cấu trúc vuông vức hay trục đối xứng nam bắc, thì các vòng thành ngoài như tại Hoa Lư hay Thăng Long vẫn luôn tuân thủ nguyên tắc cốt lõi của tổ tiên: đắp thành nối núi, bám theo dải đất cao và lồng ghép tối đa yếu tố cây xanh, mặt nước.

Đền thờ An Dương Vương trong quần thể Di tích Cổ Loa. Ảnh: Tư liệu

Sự kết hợp này khiến quy hoạch và kiến trúc thành Việt luôn mang đậm tính chất cảnh quan, đáp ứng xuất sắc khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và mang giá trị tham khảo sâu sắc cho lý luận phát triển đô thị xanh hiện đại.

Mạng lưới thủy văn tạo nên sức mạnh phòng thủ

Nhìn từ góc độ địa lý tự nhiên, Cổ Loa nằm ở vị trí chuyển tiếp trọng yếu của rìa Bắc châu thổ sông Hồng. PGS-TS. Đặng Văn Bào, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định giá trị nổi bật của Cổ Loa nằm ở cấu trúc thành – hào – sông – đầm hoàn chỉnh, nơi các yếu tố tự nhiên và nhân tạo được lồng ghép tài tình để bổ sung chức năng cho nhau. Tòa thành không hề được đắp trên một mặt bằng đồng nhất, mà bám sát các dải đất cao, gờ thềm cổ và bờ đầm trũng.

PGS-TS. Đặng Văn Bào trình bày về cấu trúc địa hình, thủy văn di tích Cổ Loa. Ảnh: Đoan Túc

Trong cấu trúc đó, hào thành chính là yếu tố thể hiện rõ nhất tư duy thích ứng địa hình. Khi đắp hào, người Việt cổ đã kế thừa, cải tạo trực tiếp từ các máng trũng, lòng sông cổ và vùng thấp tích nước tự nhiên. Sự kết hợp giữa thành đất và mặt nước tạo nên lớp ngăn cách phòng thủ bằng nước cực kỳ hiệu quả, phù hợp với môi trường châu thổ, nơi nước vừa là tài nguyên sinh sống, vừa là đường giao thông và vừa là lá chắn bảo vệ.

Kiến trúc hài hòa với thiên nhiên nhìn từ trên cao. Ảnh: Tư liệu

Dù việc thi công qua các dải trũng, đầm lầy tích tụ bùn sét đặt ra những thách thức kỹ thuật rất lớn về xử lý nền móng, người Việt cổ đã chứng minh năng lực ứng phó và kỹ thuật xây dựng thích ứng môi trường vượt trội.

Mạng lưới thủy văn phức hợp này không chỉ phục vụ mục đích quân sự mà còn đóng vai trò tổ chức không gian sinh kế và tạo dựng hành lang giao thông kết nối vùng. Các bề mặt thềm cao được cư dân tận dụng làm nơi cư trú tránh ngập, trong khi vùng đầm hồ, ruộng trũng cung cấp điều kiện canh tác, đánh bắt thủy sản và giao lưu thương mại thông qua các dòng sông cổ như sông Hoàng, Ngũ Huyện hay Đuống.

Vì vậy, PGS-TS. Đặng Văn Bào nhấn mạnh, Cổ Loa cần được nhận diện như một cảnh quan văn hóa sông nước trọn vẹn. Yêu cầu đặt ra cho công tác bảo tồn hiện nay là không thể tách rời các đoạn thành đất khỏi hệ thống hào nước hay các dải trũng phụ cận.

Vị trí thành Cổ Loa được bao quanh bởi các con sông. Ảnh: Wikipedia

Minh chứng sớm và hiếm về nền văn minh châu thổ

Sự ra đời và phát triển của Cổ Loa gắn liền với giai đoạn hưng thịnh nhất của văn hóa Đông Sơn, đánh dấu thời kỳ kiến tạo các mô hình nhà nước đầu tiên tại khu vực Đông Nam Á. GS-TS. Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, khẳng định Cổ Loa là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa tiêu biểu nhất của vương quốc Âu Lạc. Các phát hiện khảo cổ học phong phú về hệ thống thành lũy, hào nước, dấu tích trung tâm luyện kim cùng hàng vạn hiện vật gốm, kim loại đồng, sắt đã cung cấp những bằng chứng vật thể xác thực về trình độ tổ chức xã hội, tư duy quy hoạch và kỹ thuật quân sự vượt trội của cư dân thời đại kim khí.

GS-TS. Nguyễn Văn Kim phân tích giá trị văn minh sông Hồng tại Cổ Loa. Ảnh: Đoan Túc

Khi đặt trong tương quan so sánh khu vực, Cổ Loa nổi lên như một quần thể thành quách phức hệ xuất hiện từ sớm vào thế kỷ III trước công nguyên. Cấu trúc tòa thành thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa triết lý đồng quy về không gian quyền lực tập trung ở Thành Nội và tư duy linh hoạt, mẫn cảm với địa thế tự nhiên ở Thành Trung và Thành Ngoại. Quy mô đồ sộ của tòa thành còn phản ánh năng lực quản trị, trình độ phát triển xã hội và khả năng huy động nguồn lực cực kỳ ấn tượng của nhà nước Âu Lạc.

Để xây dựng một công trình kiến trúc kỳ vĩ với ba vòng thành và hệ thống hào sông bao quanh, An Dương Vương và bộ máy nhà nước đương thời đã huy động hàng triệu ngày công lao động. Điều này cho thấy mật độ tập trung dân số rất cao ở vùng châu thổ sông Hồng vào những thế kỷ trước và sau công nguyên. Việc có thể tập trung nguồn lực xã hội trên quy mô lớn như vậy không chỉ cho thấy sự trưởng thành về mô hình quản lý, mà còn phản ánh tâm thế cộng đồng đã có ý thức sâu sắc về môi trường sinh tồn, không gian sống và chủ quyền lãnh thổ quốc gia.

Địa tầng và mặt bằng hố khai quật Thành Ngoại năm 2012. Ảnh: BQL Khu di tích Cổ Loa

Định hướng bảo tồn, phát triển trong quy hoạch Hà Nội

Đánh giá cao ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu di sản, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong nhận định, việc nhận diện các giá trị của Cổ Loa vượt lên trên mục tiêu đơn thuần là xây dựng hồ sơ trình UNESCO. Trong bối cảnh Thủ đô đang tập trung triển khai quy hoạch tổng thể với định hướng lấy sông Hồng làm trục trung tâm và khu vực phía Bắc sông Hồng là động lực phát triển mới, việc đặt Cổ Loa vào không gian phát triển chung là yêu cầu vô cùng cấp thiết.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong phát biểu chỉ đạo về định hướng bảo tồn di sản. Ảnh: Đoan Túc

Nếu không nhanh chóng lập quy hoạch bảo tồn đồng bộ, di sản sẽ đứng trước nguy cơ chịu tác động tiêu cực lớn từ tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Đồng thời, các kết quả nghiên cứu về Cổ Loa cần được hệ thống hóa bài bản, đặt trong bức tranh tổng thể gắn liền với sự phát triển của Thăng Long – Hà Nội.

Trên cơ sở đó, ông Phong chỉ đạo các cơ quan chức năng tập trung thực hiện các nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Thành phố yêu cầu nhanh chóng hệ thống hóa tư liệu nghiên cứu về Cổ Loa và khu vực phía Bắc Hà Nội, đồng thời gấp rút lập dự án khai quật khảo cổ nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thông và bảo vệ các giá trị nổi bật.

Đặc biệt, công tác nghiên cứu dòng sông Hoàng cổ được xác định là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Bởi quá trình tôn tạo và phát triển thành Cổ Loa không thể tách rời việc khôi phục dòng sông này. Thành phố đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn rà soát kỹ quy hoạch các dự án đô thị trong khu vực để đảm bảo tuyệt đối không xâm phạm hay chồng lấn lên không gian dòng sông cổ.

Bảo vật quốc gia – Cặp rồng đá thành bậc tại Đền thờ An Dương Vương, tạo tác thời Lê Trung hưng. Ảnh: Đoan Túc

Lễ hội Cổ Loa diễn ra vào mùng 5 và 6 tháng Giêng âm lịch, tưởng nhớ An Dương Vương. Ảnh: Tư liệu

Đối với công tác nghiên cứu khoa học, ông Phong đề nghị giới chuyên gia tập trung vào các lĩnh vực then chốt như khảo cổ, kiến trúc, cũng như sự biến đổi cư dân qua các thời kỳ lịch sử. Về phương thức bảo tồn, việc thành phố quyết định đầu tư công viên di sản tại Cổ Loa đòi hỏi phải tính toán kỹ lưỡng mô hình vận hành và giải pháp khai thác sao cho đạt hiệu quả tối ưu.

Phó Bí thư Thành ủy bày tỏ kỳ vọng các cơ quan nghiên cứu sẽ tiếp tục sát cánh cùng Thủ đô để xây dựng một bản quy hoạch chất lượng, từ đó thực hiện các giải pháp đầu tư thiết thực, hiệu quả và bền vững.