Điệu Then vang lên trên đất nước triệu voi

Các nghệ sĩ, nghệ nhân Then biểu diễn tại Lào. Ảnh: Xuân Bách

Từ ngày 17 đến 20/8, đoàn nghệ nhân, nghệ sĩ gồm Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thọ, nghệ sĩ Xuân Bách và 8 người trẻ trong nhóm Đồi Hoa (Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc) đã có những buổi giới thiệu, trình diễn tại Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Thủ đô Viêng Chăn, trong khuôn khổ triển lãm về thực hành tín ngưỡng Then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Đây là hoạt động giao lưu văn hóa giữa Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam và Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Lào.

Cùng với 54 tư liệu ảnh và 119 sản phẩm được trưng bày, 12 trích đoạn nghi lễ Then được lựa chọn để giới thiệu đã khiến không gian triển lãm không còn chỉ là nơi để người ta đứng trước những hiện vật và hình ảnh mà trở thành không gian văn hóa đang vận động với tiếng đàn, lời hát, nghi lễ và sự tương tác giữa người biểu diễn với người xem.

Một di sản vốn gắn bó với những bản làng, những cộng đồng Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam bỗng xuất hiện giữa Thủ đô Viêng Chăn, trước những khán giả không phải là chủ thể của di sản nhưng lại có thể tìm thấy trong đó những điều quen thuộc. Có những khác biệt về ngôn ngữ, về cách thức thực hành và bối cảnh văn hóa nhưng cũng có những nét tương đồng đủ để mở ra sự đồng cảm. Khi khán giả Lào nhận ra nghi thức buộc chỉ cổ tay, sự tò mò về Then lập tức được kéo lại gần bằng một trải nghiệm rất đời thường. Họ không chỉ nhìn thấy một nghi thức của người Việt Nam, mà còn bắt gặp trong đó một phong tục đã hiện diện trong đời sống của chính mình.

Nghệ sĩ Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc kể rằng, khi thực hiện nghi thức buộc chỉ cổ tay, nhiều khán giả Lào rất ngạc nhiên, bởi lần đầu tiên họ được chứng kiến nghi thức ấy trong một chương trình văn hóa đến từ Việt Nam. Sự ngạc nhiên ấy không tạo ra khoảng cách, trái lại, trở thành câu chuyện để hai bên cùng chia sẻ. Người xem hỏi về ý nghĩa của nghi thức, người thực hành Then giải thích về phong tục của cộng đồng mình và từ một sợi chỉ nhỏ, câu chuyện về sự tương đồng giữa hai nền văn hóa cứ thế được nối dài.

Trong câu chuyện về chuyến mang Then sang đất Lào, một điểm khác cũng đặc biệt đáng chú ý là sự hiện diện của những người trẻ. Đoàn biểu diễn có 10 thành viên thì đến 8 người sinh trong khoảng năm 2007 đến 2010. Đây là những người trẻ có khả năng đàn, hát và thực hành những làn điệu Then cổ một cách nhuần nhuyễn. Đứng bên những nghệ nhân đi trước, những người trẻ không tạo cảm giác về một di sản đang được cố gắng “giữ lại” mà ngược lại, cho thấy Then vẫn đang có một đời sống mới, được tiếp nhận bằng sự tự nguyện và niềm say mê của một thế hệ lớn lên trong một thời đại rất khác.

Nhìn những người trẻ trên sân khấu ở Viêng Chăn, câu chuyện về bảo tồn di sản vì thế cũng trở nên cụ thể hơn. Một di sản chỉ có thể đi tiếp nếu có người tiếp nhận, thực hành và quan trọng hơn cả là tìm thấy trong đó một phần tình yêu của mình. Những nghệ nhân đi trước đã trao cho lớp trẻ tiếng đàn, câu hát, những nghi lễ và cả cách ứng xử với di sản; còn những người trẻ hôm nay đang đưa những giá trị ấy đến những không gian mới, trước những khán giả mới. Chuyến đi tới Lào chính là minh chứng sinh động cho quá trình trao truyền ấy.

Để mang đến những tiết mục giàu bản sắc tại chương trình, trước ngày diễn ra sự kiện, các nghệ sĩ, nghệ nhân đã dành nhiều thời gian chuẩn bị, tập luyện và hoàn thiện từng phần trình diễn. Từ việc lựa chọn những làn điệu Then phù hợp với không gian triển lãm, xây dựng các trích đoạn nghi lễ thực hành Then đến việc phối hợp giữa tiếng đàn tính, lời hát và các hình thức thể hiện, mọi công đoạn đều được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Trong những buổi tập luyện, các nghệ sĩ không chỉ trau chuốt từng giai điệu, lời ca mà còn cùng nhau bàn bạc, điều chỉnh cách thể hiện để các tiết mục vừa giữ được tinh thần, bản sắc vốn có của nghệ thuật Then, vừa tạo được sự gần gũi với công chúng. Tiếng đàn tính réo rắt, những làn điệu Then mượt mà cùng các trích đoạn nghi lễ thực hành Then dần được kết nối thành mạch cảm xúc xuyên suốt, đưa người xem đến gần hơn với đời sống văn hóa, tinh thần phong phú của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng.

Các nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia chương trình đã mang đến cho công chúng những trải nghiệm giàu cảm xúc, để từ âm thanh của cây đàn tính, những câu Then ngân vang đến các nghi lễ được giới thiệu trong không gian triển lãm, khoảng cách giữa di sản và người thưởng thức dường như được rút ngắn. Qua đó, những giá trị văn hóa đặc sắc của Việt Nam được giới thiệu một cách gần gũi, sinh động, đồng thời trở thành nhịp cầu kết nối, góp phần tăng cường giao lưu văn hóa và tiếp tục vun đắp tình hữu nghị truyền thống Việt Nam - Lào.

Từ Việt Bắc đến Viêng Chăn, hành trình của Then vì thế mang một ý nghĩa rất riêng. Nó cho thấy một di sản có thể bước ra khỏi không gian cộng đồng mà không đánh mất bản sắc; ngược lại, càng được trao truyền và thực hành, di sản càng có cơ hội gặp gỡ những nền văn hóa khác, để từ đó làm giàu thêm khả năng kết nối của chính mình.