Định hình ngành lúa gạo theo hướng hiện đại và bền vững

Thu hoạch lúa Hè Thu 2025 trên cánh đồng thuộc vùng ngọt hóa Tiểu vùng III - Bắc Cà Mau, địa bàn xã Đá Bạc. Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN

Ðối với Cà Mau, đây không chỉ là cơ hội xây dựng nền nông nghiệp xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn là động lực định hình ngành lúa gạo theo hướng hiện đại và bền vững.

Chuyển biến tích cực từ cơ sở

Theo đề án, Cà Mau phấn đấu đến năm 20230 sẽ xây dựng 54.680 ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gồm 39.980 ha vùng sản xuất từ 2-3 vụ lúa và 14.700 ha vùng luân canh tôm - lúa. Ðề án được triển khai tại 17 xã và 3 phường, tập trung ở các vùng sản xuất lúa trọng điểm của tỉnh.

Mục tiêu không chỉ mở rộng diện tích canh tác theo quy trình tiên tiến mà còn hướng đến hình thành những vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng đồng bộ các giải pháp giảm phát thải, tiết kiệm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng hạt gạo và xây dựng chuỗi liên kết bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ.

Việc tham gia đề án mở ra cơ hội để ngành lúa gạo Cà Mau từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước và xuất khẩu.

Theo báo cáo sơ kết của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, đến nay, toàn tỉnh Cà Mau đã xây dựng và vận hành các mô hình trình diễn và nhân rộng với tổng diện tích 1.380 ha, thu hút 720 hộ nông dân thuộc 7 hợp tác xã (HTX) lớn trên địa bàn cùng tham gia. Các mô hình được triển khai tập trung tại địa bàn các xã trọng điểm như Vĩnh Thanh, Hòa Bình, Vĩnh Mỹ, Đá Bạc và Khánh Bình dưới sự đồng hành kỹ thuật chặt chẽ của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), Viện Môi trường Nông nghiệp cùng một số doanh nghiệp lớn.

Theo ông Ngô Nguyên Phong, Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thanh (tỉnh Cà Mau), qua quá trình tham gia thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải, bà con nông dân và các hợp tác xã trên địa bàn đã đạt được nhiều kết quả tích cực.

Cụ thể, nông dân từng bước thay đổi tư duy sản xuất, mạnh dạn áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến như "1 phải, 5 giảm", tưới ngập khô xen kẽ, sử dụng giống xác nhận, giảm lượng giống gieo sạ, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Quan trọng là chi phí sản xuất giảm, năng suất và chất lượng hạt lúa được duy trì ổn định, lợi nhuận của người sản xuất được cải thiện. Đặc biệt là phát thải khí nhà kính giảm, góp phần bảo vệ môi trường và hướng đến nền nông nghiệp xanh, bền vững.

Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thanh cũng nhận định, điểm đáng ghi nhận khi tham gia đề án, các hợp tác xã đã từng bước phát huy vai trò liên kết sản xuất, tổ chức cung ứng vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối tiêu thụ sản phẩm cho thành viên. Một số doanh nghiệp đã tham gia liên kết bao tiêu, tạo điều kiện hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ, nâng cao giá trị hạt gạo.

Anh Trần Quốc Duẫn (thành viên hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Hồng Phát, xã Vĩnh Thanh) chia sẻ, nhờ sự quan tâm, hỗ trợ và đầu tư hệ thống hạ tầng phục vụ sản xuất, nhất là trong việc làm “cầu nối” trong khâu liên kết, tiêu thụ sản phẩm giữa doanh nghiệp và nông dân từ các cấp chính quyền, người dân ngày càng thuận lợi trong việc tiêu thụ nông sản, lợi nhuận thu được cũng được nâng cao hơn trong các vụ sản xuất.

Theo đánh giá của ngành nông nghiệp Cà Mau, kết quả thực tế từ các cánh đồng thí điểm mang lại tín hiệu rất phấn khởi. Nhờ áp dụng cơ giới hóa đồng bộ đạt 100% ở các khâu làm đất, gieo sạ bằng máy (sạ hàng, drone), bơm tưới chủ động và thu hoạch, nông dân đã giảm đáng kể lượng lúa giống gieo sạ từ 70–100 kg/ha (tương đương giảm 20–40%). Đi đôi với giảm giống, lượng phân đạm bón hóa học cũng giảm bình quân từ 15–20% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2–4 lần/vụ.

Đặc biệt, quy trình tưới ngập khô xen kẽ (AWD) được áp dụng thành công từ 1–2 lần/vụ đã giúp tối ưu hóa nguồn nước tưới và đóng góp quan trọng vào mục tiêu giảm phát thải. Kết quả, lợi nhuận của bà con nông dân trong mô hình đạt cao hơn từ 2,0–4,0 triệu đồng/ha và tổng thu nhập thực tế tăng từ 15–20% trở lên so với tập quán canh tác truyền thống…

Khắc phục các điểm nghẽn hạ tầng, sẵn sàng tăng tốc

Bên cạnh những quả ngọt bước đầu, ngành nông nghiệp tỉnh Cà Mau nhìn nhận thẳng thắn quá trình triển khai Đề án vẫn còn diện tích khá khiêm tốn và đang vấp phải một số khó khăn nội tại. Do tác động phức tạp của biến đổi khí hậu, việc áp dụng nghiêm ngặt quy trình tưới ngập khô xen kẽ vào vụ Hè Thu gặp nhiều trở ngại do mưa bão diễn biến thất thường.

Nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở kết cấu hạ tầng phục vụ cho vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp chưa đồng bộ, đặc biệt là tại tiểu vùng Nam Cà Mau. Hệ thống cống, trạm bơm, ô đê bao khép kín và đường giao thông nội đồng tại nhiều nơi đã xuống cấp hoặc chưa hoàn chỉnh, gây khó khăn cho việc chủ động điều tiết nước nội đồng, quản lý xâm nhập mặn cũng như cản trở máy móc vận hành, di chuyển vận chuyển nông sản.

Theo đánh giá, việc mở rộng diện tích còn chậm, do nhiều vùng sản xuất chưa đáp ứng điều kiện hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Mối liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân ở nhiều nơi chưa thật sự bền vững; năng lực quản trị và tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu tham gia chuỗi giá trị.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ của đề án, nhất là nguồn vốn tín dụng, cơ giới hóa, xây dựng vùng sản xuất đạt chuẩn và liên kết tiêu thụ sản phẩm còn nhiều vướng mắc. Ngoài ra, một bộ phận nông dân còn duy trì tập quán sản xuất truyền thống, chưa mạnh dạn áp dụng quy trình canh tác giảm phát thải.

Từ thực tiễn triển khai đề án, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Vĩnh Cường (xã Vĩnh Mỹ) cho rằng, khó khăn lớn hiện nay là nhu cầu đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất theo quy trình phát thải thấp rất lớn, trong khi việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi còn hạn chế.

Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thanh Ngô Nguyên Phong cũng đề xuất, để Đề án được triển khai hiệu quả và nhân rộng trong thời gian tới, các cấp ngành cần tiếp tục hỗ trợ kinh phí đầu tư hạ tầng nội đồng, nhất là hệ thống thủy lợi, giao thông và trang thiết bị phục vụ cơ giới hóa đồng bộ cho các địa phương đang thực hiện đề án, cũng như có cơ chế hỗ trợ các hợp tác xã đầu tư máy móc, kho chứa, máy sấy và hệ thống số hóa quản lý vùng nguyên liệu. Quan trọng là cần tăng cường kết nối doanh nghiệp với vùng nguyên liệu; có cơ chế ràng buộc và chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân nhằm bảo đảm đầu ra ổn định.

Ngoài các điểm trên cũng cần chú ý đến việc hỗ trợ xây dựng, cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận giảm phát thải và chứng nhận chất lượng để nâng cao giá trị hạt gạo. Nhất là đẩy mạnh chuyển giao khoa học công nghệ, ứng dụng chuyển đổi số và AI trong quản lý sản xuất, dự báo sâu bệnh, quản lý nhật ký đồng ruộng và đo đếm phát thải…

Nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện đề án, Cà Mau xác định việc rà soát, lựa chọn các vùng sản xuất đủ điều kiện tham gia là nhiệm vụ trọng tâm. Trên cơ sở đó, tỉnh xây dựng các mô hình điểm hiệu quả để nhân rộng, giúp nông dân trực tiếp thấy được lợi ích của quy trình canh tác giảm phát thải, từng bước thay đổi nhận thức và phương thức sản xuất.

Song song với mở rộng vùng nguyên liệu, việc củng cố và nâng cao năng lực hoạt động của các hợp tác xã được xem là giải pháp then chốt. Khi hoạt động hiệu quả, hợp tác xã sẽ phát huy vai trò tổ chức sản xuất, liên kết nông dân với doanh nghiệp, hướng dẫn áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật, giảm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo đảm đầu ra ổn định.

Ðịnh hướng triển khai đề án thời gian tới, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử nhấn mạnh, phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp là chủ trương lớn của Ðảng và Nhà nước, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển ngành lúa gạo. Mục tiêu không chỉ là giảm phát thải hay nâng cao chất lượng hạt gạo mà quan trọng hơn là tạo sự chuyển biến từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, lấy hiệu quả kinh tế, thu nhập của người dân và phát triển bền vững làm trung tâm.

Ðể đạt mục tiêu đó, các sở, ngành và địa phương cần khẩn trương rà soát vùng sản xuất; đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ lợi ích của việc thực hiện đề án; nhân rộng các mô hình hiệu quả; tăng cường liên kết sản xuất - tiêu thụ; đồng thời tạo điều kiện để nông dân, hợp tác xã tiếp cận các chính sách hỗ trợ, nhất là nguồn vốn tín dụng và cơ giới hóa…