Định hướng phát triển Kiểm toán nhà nước: Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu phát triển đất nước

Các đại biểu tham dự Hội thảo quốc tế chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: NHƯ Ý

Chủ động hội nhập, tham gia định hình tương lai kiểm toán côn

Quản trị công toàn cầu đang chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của biến động kinh tế - tài chính, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn. Xu thế này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) về củng cố địa vị pháp lý, bảo đảm tính độc lập, nâng cao năng lực chuyên môn và đổi mới phương thức hoạt động, đáp ứng yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình và phát triển bền vững.

Đối với KTNN Việt Nam, đây là thời điểm quan trọng để định hình chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, đồng thời nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật KTNN, hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động kiểm toán trong giai đoạn mới.

Trong bối cảnh đó, Hội thảo quốc tế “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, tổ chức ngày 27/10/2026 tại Hà Nội, là diễn đàn để KTNN Việt Nam, các SAI đối tác và chuyên gia trong nước, quốc tế trao đổi về những thách thức chung, xu hướng phát triển của kiểm toán công hiện đại và yêu cầu đổi mới đặt ra đối với các SAI.

Hội thảo quy tụ hơn 250 đại biểu đến từ 16 SAI; các tổ chức quốc tế, cùng đại sứ các nước, đại diện các Ban, Bộ, ngành và địa phương. Với 13 tham luận cùng nhiều ý kiến trao đổi trực tiếp, chương trình tập trung vào các vấn đề trọng tâm: Địa vị pháp lý và vai trò của SAI trong quản trị quốc gia; xu hướng kiểm toán mới; ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động kiểm toán. Quy mô đại biểu và nội dung nghị sự cho thấy sự quan tâm của cộng đồng kiểm toán quốc tế đối với những vấn đề có ý nghĩa nền tảng, lâu dài đối với sự phát triển của các SAI.

Đây cũng là cơ hội để KTNN Việt Nam đóng góp tiếng nói vào những vấn đề chung của kiểm toán công, mở rộng quan hệ hợp tác và tăng cường tham gia các sáng kiến trong cộng đồng kiểm toán khu vực, quốc tế và là bước đi thiết thực nhằm tiếp thu tri thức, kinh nghiệm quốc tế, phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế và định hướng phát triển KTNN trong bối cảnh mới.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa phát biểu khai mạc Hội thảo. Ảnh: N.LỘC

Làm rõ thể chế và vai trò của cơ quan kiểm toán tối cao

Một trong những nội dung trọng tâm của Hội thảo là không chỉ làm rõ các cơ quan kiểm toán làm gì mà thông qua kết quả kiểm toán mang lại lợi ích, đóng góp như thế nào cho sự phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước và cho người dân. Để đạt được điều đó, các SAI cần thường xuyên tăng cường địa vị pháp lý, tính độc lập và hiệu lực hoạt động trong hệ thống quản trị quốc gia. Các tham luận và ý kiến trao đổi tiếp tục khẳng định những nguyên tắc cốt lõi trong Tuyên bố Lima và Tuyên bố Mexico của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI), nhất là yêu cầu bảo đảm tính độc lập, quyền tiếp cận thông tin và trách nhiệm giải trình của SAI. Trong bối cảnh phương thức quản trị và đối tượng kiểm toán ngày càng đa dạng, đây là những điều kiện quan trọng để các SAI thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ và thích ứng với yêu cầu mới của quản trị công.

Từ yêu cầu đó, việc hoàn thiện thể chế cần tập trung vào các cơ chế bảo đảm tính độc lập của SAI trong tổ chức hoạt động kiểm toán; đồng thời rà soát chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, phạm vi kiểm toán, giá trị pháp lý của báo cáo kiểm toán và cơ chế thực hiện kiến nghị kiểm toán. Những vấn đề này không chỉ liên quan đến kỹ thuật lập pháp mà còn tác động trực tiếp đến vị thế, năng lực thực thi nhiệm vụ và mức độ đóng góp của SAI đối với nền quản trị quốc gia.

Một vấn đề đáng chú ý khác là mở rộng đối tượng, phạm vi kiểm toán theo hướng tiếp cận toàn diện đối với nguồn lực công. Trước sự đa dạng của các hình thức huy động, quản lý và sử dụng nguồn lực, khuôn khổ pháp lý cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để theo kịp thực tiễn; trong đó, phải xác định rõ thẩm quyền tiếp cận thông tin, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan và điều kiện bảo đảm thực thi.

Hiệu lực kiểm toán còn được thể hiện ở khả năng chuyển hóa kết quả kiểm toán thành những thay đổi thực chất trong quản lý, sử dụng nguồn lực công. Các SAI không còn đơn thuần là những cơ quan kiểm tra tài chính mang tính hậu kiểm truyền thống, mà phải trở thành thiết chế tiên phong, thúc đẩy chính phủ tối ưu hóa hoạt động và nguồn lực công vì sự phát triển bền vững. Kết quả kiểm toán không chỉ phát hiện sai phạm mà còn nhận diện rủi ro sớm, chỉ ra bất cập hệ thống và đánh giá hiệu quả chính sách.

Vì vậy, hoàn thiện cơ chế công khai kết quả kiểm toán, nâng cao trách nhiệm giải trình, bảo đảm thực hiện kiến nghị và xử lý các trường hợp không thực hiện kiến nghị là những yêu cầu cần tiếp tục được nghiên cứu. Cùng với đó, tăng cường phối hợp giữa SAI với Quốc hội, Chính phủ, cơ quan thanh tra, điều tra và các cơ quan liên quan sẽ góp phần nâng cao hiệu lực kiểm toán, bảo đảm kết quả kiểm toán được chuyển hóa thành hành động và hiệu quả quản lý trong thực tiễn.

 Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung trình bày tham luận tại Hội thảo quốc tế. Ảnh: NHƯ Ý

Mở hướng đổi mới, phát triển cơ quan kiểm toán

Giá trị của kinh nghiệm quốc tế không chỉ nằm ở những mô hình, cách làm được chia sẻ mà còn ở khả năng nhận diện nguyên tắc có thể vận dụng, điều kiện triển khai và những điều chỉnh cần thiết cho phù hợp với thể chế, nguồn lực, thực tiễn của mỗi quốc gia. Từ các nội dung trao đổi tại Hội thảo, có thể nhận diện những định hướng quan trọng đối với quá trình phát triển của các SAI.

Thứ nhất, gắn chiến lược phát triển SAI với định hướng phát triển đất nước. Việc xác định rõ tầm nhìn, mục tiêu, các trụ cột phát triển, năng lực cốt lõi, thứ tự ưu tiên và lộ trình thực hiện là cơ sở để định hướng nguồn lực và tổ chức triển khai. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế kiểm soát phù hợp nhằm theo dõi tiến độ, đo lường kết quả và bảo đảm các mục tiêu chiến lược được chuyển hóa thành những thay đổi thực chất trong hoạt động kiểm toán.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế gắn với bảo đảm thực thi. Các vấn đề về tính độc lập, phạm vi kiểm toán, quyền tiếp cận dữ liệu, công khai báo cáo và thực hiện kiến nghị cần được xem xét đồng bộ giữa quy định pháp luật và điều kiện tổ chức thực hiện. Khuôn khổ pháp lý cần xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm, quy trình phối hợp và cơ chế xử lý các tình huống phát sinh, tạo cơ sở để hoạt động kiểm toán được triển khai đúng pháp luật, hiệu lực và hiệu quả.

Thứ ba, đổi mới phương pháp kiểm toán theo hướng đánh giá thực chất hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Bên cạnh kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ, việc phát triển kiểm toán hoạt động, kiểm toán chuyên đề và kiểm toán dựa trên rủi ro giúp đánh giá sâu hơn tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực của chính sách, chương trình, dự án công. Những lĩnh vực như nợ công, biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, tài chính xanh, trái phiếu xanh và các dự án đầu tư trọng điểm cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện phương pháp luận, nâng cao năng lực chuyên môn và mở rộng khả năng tiếp cận, phân tích dữ liệu.

Thứ tư, thúc đẩy chuyển đổi số gắn với đổi mới toàn diện hoạt động kiểm toán. Ứng dụng công nghệ cần đi đôi với hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, nâng cao chất lượng dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin, bảo mật và giá trị pháp lý của bằng chứng kiểm toán số. Đây là cơ sở để từng bước mở rộng phân tích dữ liệu, nâng cao khả năng phát hiện rủi ro và hướng tới giám sát liên tục trên cơ sở dữ liệu cập nhật. Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi có sự đồng bộ về pháp lý, hạ tầng kỹ thuật, quy trình nghiệp vụ, cơ chế kiểm soát chất lượng và năng lực của đội ngũ kiểm toán viên.

Các Phó Tổng Kiểm toán nhà nước tham dự Hội thảo. Ảnh: TL

Chuyển hóa kết quả thành động lực phát triển

Những kinh nghiệm, tri thức được chia sẻ tại Hội thảo là nguồn tham khảo quan trọng đối với quá trình xây dựng định hướng phát triển KTNN đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và nghiên cứu, đề xuất sửa đổi Luật KTNN. Việc tiếp thu cần được thực hiện có chọn lọc, trên cơ sở đối chiếu với pháp luật hiện hành, điều kiện thực tiễn và mục tiêu phát triển của KTNN Việt Nam; đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo trong vận dụng những nguyên tắc, thông lệ phù hợp.

Để kinh nghiệm quốc tế thực sự đi vào thực tiễn, các tham luận và ý kiến trao đổi cần được tổng hợp, phân loại theo từng nhóm vấn đề, làm rõ nội dung có giá trị tham khảo, khả năng vận dụng và điều kiện thực hiện. Đối với lĩnh vực thể chế, cần đánh giá các đề xuất trong mối liên hệ với yêu cầu sửa đổi, bổ sung Luật KTNN, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật. Đối với phương pháp và công nghệ, cần đặt trong tổng thể chiến lược phát triển KTNN, gắn với nguồn lực, trình độ chuyên môn và năng lực tổ chức thực hiện để bảo đảm tính khả thi, hiệu quả.

Sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan trong việc tổ chức và thực hiện kiến nghị kiểm toán để kết quả kiểm toán không chỉ dừng lại ở những con số hay những phát hiện bất cập mà còn phát huy giá trị trong thực tiễn, hướng tới đích đến cuối cùng là quản trị các nguồn lực công minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững vì người dân.

Cùng với đó, KTNN Việt Nam tiếp tục tăng cường hợp tác với cộng đồng INTOSAI, ASOSAI, ASEANSAI, các SAI đối tác và tổ chức quốc tế; đẩy mạnh đối thoại chuyên môn, chia sẻ tri thức và nâng cao năng lực đội ngũ. Qua đó, KTNN chủ động tiếp cận những xu hướng, thông lệ tiên tiến của kiểm toán công hiện đại, đồng thời lựa chọn, vận dụng phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Hội nhập quốc tế chỉ thực sự tạo ra giá trị khi tri thức và kinh nghiệm được chuyển hóa thành năng lực thể chế, phương pháp kiểm toán và kết quả thực tiễn. Đây cũng là cơ sở để KTNN Việt Nam nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động, đóng góp thiết thực hơn vào quản lý, sử dụng nguồn lực công, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và củng cố vai trò, vị thế trong cộng đồng kiểm toán công quốc tế./.