Định vị nghiên cứu khoa học cơ bản trong mô hình phát triển mới

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh.

Nhân dịp này, phóng viên Báo Nhân Dân đã phỏng vấn Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chung quanh một số vấn đề cốt lõi trong nghiên cứu khoa học cơ bản.

Phóng viên: Tại cuộc làm việc vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu cơ bản đối với phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Theo Giáo sư, nghiên cứu cơ bản hiện đang giữ vị trí như thế nào trong chiến lược phát triển khoa học?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh: Muốn trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, Việt Nam không thể chỉ dừng ở gia công công nghệ mà phải có năng lực tạo ra tri thức mới và công nghệ lõi. Trong tiến trình đó, nghiên cứu cơ bản giữ vai trò nền tảng, điểm khởi đầu của năng lực đó.

Trong các chiến lược phát triển khoa học công nghệ quốc gia, Đảng và Nhà nước luôn xác định khoa học cơ bản là nền tảng của khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tinh thần này tiếp tục được nhấn mạnh trong Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia với quan điểm đầu tư cho nghiên cứu cơ bản là đầu tư lâu dài cho phát triển bền vững.

Trước hết, nghiên cứu cơ bản tạo ra tri thức mới, làm cơ sở cho sự hình thành các công nghệ hiện đại. Nghiên cứu cơ bản đồng thời là nguồn gốc của đổi mới sáng tạo và các công nghệ tương lai. Nhiều kết quả nghiên cứu cơ bản ban đầu chưa thể ứng dụng ngay, nhưng sau một thời gian dài lại trở thành nền tảng cho các ngành công nghệ quan trọng, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế-xã hội cũng như bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cơ bản góp phần nâng cao năng lực tự chủ của quốc gia. Khi làm chủ được tri thức và các hướng nghiên cứu mới, Việt Nam sẽ từng bước hình thành năng lực nội sinh của nền kinh tế thông qua khoa học công nghệ, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu. Đây cũng là môi trường để đào tạo đội ngũ chuyên gia trình độ cao, qua đó khẳng định năng lực khoa học công nghệ của đất nước.

Phóng viên: Mặc dù có vai trò rất lớn nhưng hiện nay, vẫn còn một số điểm nghẽn đang cản trở cho sự phát triển của khoa học cơ bản. Từ thực tiễn quản lý khoa học và trực tiếp tham gia các hoạt động nghiên cứu, Giáo sư đánh giá thế nào về những điểm nghẽn này?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh: Theo tôi, điểm nghẽn của nghiên cứu cơ bản hiện nay không còn nằm ở chủ trương hay nhận thức bởi vai trò của khoa học cơ bản đã được khẳng định rất rõ trong các chiến lược quốc gia. Đảng và Nhà nước đã có nhiều nghị quyết, chính sách rất rõ ràng, đặc biệt là Nghị quyết 57. Vấn đề chủ yếu hiện nay nằm ở thể chế, cơ chế vận hành và năng lực hệ thống khoa học; trong đó, khó khăn lớn nhất vẫn là cơ chế quản lý và tài chính còn nặng tính hành chính. Đầu tư cho nghiên cứu cơ bản còn thấp và phân tán, thiếu các chương trình lớn kéo dài 10-20 năm; thiếu quỹ tài trợ quy mô lớn theo chuẩn quốc tế dẫn đến khó duy trì nhóm nghiên cứu mạnh lâu dài. Các quốc gia phát triển đều có những chương trình đầu tư dài hạn với nguồn lực lớn để duy trì ổn định các nhóm nghiên cứu mạnh.

Một hạn chế khác là hạ tầng nghiên cứu. Nghiên cứu cơ bản muốn phát triển cần có hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, đạt chuẩn quốc tế cùng nguồn kinh phí vận hành ổn định để khai thác hiệu quả trang thiết bị.

Hiện nay, nhiều phòng thí nghiệm trọng điểm được đầu tư từ khá lâu, đã hết thời hạn sử dụng, thiếu thiết bị hiện đại, không có kinh phí vận hành ổn định; thiếu nguồn bảo trì, nâng cấp trong khi yêu cầu của nghiên cứu hiện đại ngày càng cao.

Nếu không giải quyết được các vấn đề này, Việt Nam sẽ khó triển khai những chương trình khoa học lớn mang tính nền tảng cho các công nghệ chiến lược trong tương lai (hay còn gọi là big science).

Tuy nhiên, với việc triển khai Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, các chủ trương lớn từ Nghị quyết 57 và tinh thần quyết liệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, tôi tin tưởng, những điểm nghẽn này sẽ từng bước được tháo gỡ, tạo điều kiện để khoa học cơ bản có đóng góp mạnh mẽ hơn cho phát triển đất nước.

Hoạt động nghiên cứu tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. (Ảnh: MẠNH XUÂN)

Phóng viên: Nhân lực luôn được coi là yếu tố có tính quyết định hiệu quả đổi mới. Trong kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học. Theo Giáo sư cần có cơ chế gì để thu hút được các nhà khoa học, nhất là nhân lực khoa học trẻ quan tâm nghiên cứu cơ bản?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh: Tôi cho rằng cần chính sách đồng bộ, xuyên suốt từ giáo dục trung học phổ thông với học sinh có định hướng khi vào đại học sẽ tham gia vào các ngành nghiên cứu cơ bản. Khi tham gia nghiên cứu cơ bản thì cần có một cơ chế đãi ngộ để các em có thể yên tâm học tập và bảo đảm đầu ra là các viện nghiên cứu, các trường đại học nghiên cứu cơ bản.

Đó là sự đồng bộ, xuyên suốt từ giáo dục phổ thông đến giáo dục đại học và sau đó là các viện nghiên cứu, các trường đại học để có thể thu hút được nhiều hơn nhân lực cho nghiên cứu khoa học cơ bản. Thực tế hiện nay phần lớn các em sau khi tốt nghiệp phổ thông sẽ tập trung vào học khối kinh tế, quản trị kinh doanh… mà ít em có thiên hướng theo định hướng các ngành nghiên cứu khiến cho nguồn lực bị lệch, không tập trung.

Để triển khai được kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, ngay bây giờ các bộ, ngành cần cùng nhau xây dựng được một lộ trình từ các trường phổ thông, sau đó đến các trường đại học và có đầu ra và các viện nghiên cứu. Cần có được một kế hoạch nhân lực cụ thể. Nếu chúng ta có những định hướng cụ thể thì trong vòng 5-10 năm nữa, chúng ta sẽ có được một đội ngũ nhà khoa học từng bước đáp ứng được yêu cầu phát triển của đất nước cũng như là trình độ tương đương với khu vực và quốc tế.

Phóng viên: Vấn đề phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn cũng là một quan điểm định hướng trong thời gian tới. Từ thực tiễn hoạt động khoa học công nghệ, theo Giáo sư cần làm gì để phát triển đồng bộ những lĩnh vực nói trên?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh: Theo tôi việc phát triển hài hòa, đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu cấp thiết và cũng là xu thế chung của quốc tế. Hiện nay đang có xu thế nghiên cứu liên ngành, đa ngành; trong đó các chuyên ngành khoa học khác nhau cả tự nhiên, xã hội và công nghệ cùng tham gia vào giải quyết vấn đề.

Thí dụ giải quyết mục tiêu thiên niên kỷ cho xóa đói, giảm nghèo, thì khoa học công nghệ cần nghiên cứu về đất đai, động thực vật để qua đó tăng năng suất lao động; trong khi khoa học xã hội và nhân văn sẽ nghiên cứu về phong tục, tập quán, cơ cấu dân cư; công nghệ thì cần phát triển để thúc đẩy ứng dụng công nghệ cao về nông nghiệp xanh bền vững, có truy xuất nguồn gốc… để làm sao để phát triển được kinh tế xã hội của khu vực đấy và giảm thiểu đói nghèo. Vì vậy, xu hướng phối hợp liên ngành, đa ngành, giữa các chuyên ngành khoa học, công nghệ là rất cần thiết trong bối cảnh phát triển mới hiện nay.

Phóng viên: Với vai trò cơ quan nghiên cứu, tham mưu chính sách hàng đầu của Đảng, Nhà nước, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ có những định hướng đổi mới ra sao, nhất là phát triển nghiên cứu cơ bản?

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh: Cần phân loại nghiên cứu cơ bản gồm: Nghiên cứu cơ bản thuần túy để tạo ra những tri thức mới mà lúc đó có thể chưa có tính định hướng ứng dụng nhưng sau này có thể sẽ có tính ứng dụng cao; nghiên cứu cơ bản định, hướng dụng. Hiện nay, chúng tôi định hướng để phát triển cả hai hướng trên cơ sở đáp ứng yêu cầu đổi mới.

Ngay khi Nghị quyết 57-NQ/TW, tập thể lãnh đạo Đảng ủy cùng toàn thể cán bộ, viên chức đã xây dựng lộ trình này và với kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mới đây tại cuộc họp về nghiên cứu cơ bản cho thấy hướng đi của chúng tôi đang đặt ra hoàn toàn đúng đắn. Đó là một cơ hội để cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ngày càng đóng góp lớn hơn cho phát triển kinh tế-xã hội đất nước.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!