ĐNCT - Làm mới âm nhạc tuồng

Tiết mục Ra khơi với sự giao thoa giữa âm nhạc truyền thống và hiện đại, gây dấu ấn mạnh mẽ tại cuộc thi. Ảnh: NHNTĐN cung cấp

Sau cuộc tranh tài nảy lửa với các đội thi từ các nhà hát và trung tâm nghệ thuật, Nhà hát Nghệ thuật Đà Nẵng đã xuất sắc mang về một giải Nhất (bản hòa tấu dành cho nhóm hòa tấu), một giải Nhì (bản độc tấu) từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và hai giải xuất sắc (Hội Nhạc sĩ Việt Nam).

Từ truyền thống đến hiện đại

Xướng - Bóp - Xuân nữ - Nam pha - Tẩu là tiết mục biểu diễn thể hiện điệu truyền thống của tuồng, Về xứ Quảng và Ra khơi là hai tác phẩm mới được NSƯT Nguyễn Thành Nam sáng tác và dàn dựng. Sự xuất hiện của ba tiết mục trên sân khấu là sự chứng minh rõ nét cho sức sáng tạo và hành trình nối tiếp những nấc thang truyền thống, chuyển tiếp đến hiện đại.

Theo NSƯT Nguyễn Thành Nam, hai tiết mục mới được ông “gia công” rất kỹ lưỡng. “Khi xây dựng các màn hòa tấu, tôi luôn chú trọng vào vấn đề truyền thống. Chính vì thế, tôi đã chọn các làn điệu dân ca xứ Quảng như: Lý tang tít, Hò ba lý, Cổ bản, các làn điệu của tuồng… Tôi kết hợp hơi thở của người xứ Quảng với phương pháp phối khí hiện đại, tạo hiệu ứng từ các nhạc cụ”, cha đẻ của Ra khơi nói.

Để “thắng lớn” như hôm nay, NSƯT Nguyễn Thành Nam và cả dàn nhạc đã làm việc, nghiên cứu rất lâu để hiểu được tính chất của các nhạc cụ, khả năng của từng nhạc công để có thể đo ni đóng giày cho mỗi nghệ sĩ. Từ đó phát huy được hết tiềm năng của nhạc cụ và nhạc sĩ để phối hợp hài hòa, cải biến nhưng không “đãi vừng ra ngô”.

Ông Nam chia sẻ: “Ngoài việc xây dựng tiết mục, tôi còn hướng dẫn để các nghệ sĩ biểu diễn từng phân đoạn với cách thể hiện mới, đặc biệt là việc mô phỏng tiếng gió rít, tiếng sóng biển, tiếng mưa… Hơn nữa, nhạc dân tộc thường là ngũ cung, trong tiết mục của tôi, các nhạc cụ sẽ sử dụng thất cung, đó cũng là một điểm mới”.

Không chỉ thế, việc “nâng cấp” nhạc tuồng còn thể hiện qua việc phát huy triệt để tính năng của các nhạc cụ. Nghệ sĩ Trần Quốc Công (Tổ trưởng Tổ nhạc) cho biết, để ba tiết mục diễn ra mượt mà, mỗi nghệ sĩ chỉ được mang theo một cây đàn lên sân khấu. Do đó, anh đã phải thổi kèn sona bằng tone đô, trong khi chủ âm của cây kèn là si giáng.

“Ở đây có hai tiết mục mang âm hưởng nhạc đương đại rất rõ, việc tôi nâng tone kèn lên nửa cung sẽ giúp cho các nhạc công khác thuận lợi hơn. Nếu tôi không thổi bằng tone đô, buộc lòng mọi người sẽ phải mang thêm một cây đàn để cùng tôi trình diễn hai tiết mục đó. Nhưng điều đó vừa gây tốn kém, vừa không khai thác hết tiềm năng của nhạc cụ và lại không thể làm cho cây kèn tuồng tân tiến hơn. Việc sử dụng cây kèn truyền thống để tiếp cận với hiện đại là một mũi tên trúng nhiều đích”.

Cây kèn tuồng của đoàn Nguyễn Hiển Dĩnh đã mày mò nghiên cứu và luyện tập để thay đổi âm sắc, phát triển kèn tuồng nhưng không gây chói tai mà lại rất hiệu quả. Để có được thành quả ấy, anh đã mất hơn 2 năm luyện tập.

NSƯT Nguyễn Thanh Nam nhận định, việc đưa âm chủ của kèn từ si giáng lên đô là một việc làm mới và có tính thực tế cao. Vì khi nâng âm vực lên, cây kèn giờ đây có thể xuất hiện ở mọi sân khấu, khắc phục được các hạn chế, kết hợp và đáp ứng được yêu cầu của tất cả dàn nhạc.

Ngoài việc đó, dàn trống cũng được thiết kế các “chiêu thức” mới trong biểu diễn. Trống, kèn, nhị là ba “chủ soái” của dàn nhạc tuồng, nên để vừa chuẩn mực, vừa mới mẻ là điều rất khó. Nghệ sĩ Lê Quang Phú (nhạc công được tặng Giải xuất sắc của Hội Nhạc sĩ Việt Nam) cho hay, xưa nay dàn trống đệm kiểu truyền thống, nhưng bây giờ đệm mới thì không có một quy ước nào. Dàn trống buộc phải “tự thân vận động” nhưng phải mới để ăn khớp với các nhạc cụ khác.

“Vì điều kiện đó nên tôi phải đánh solo theo kiểu “phiêu” của các nhạc công chơi trống phương Tây mà vẫn đảm bảo giữ được hồn cốt, đáp ứng yêu cầu của một cuộc thi nhạc cụ dân tộc. Vẫn với vai trò cũ, nhưng dàn trống đã được cải tiến để từ đây có thể kết hợp cùng với một band nhạc bất kỳ”, nhạc công bộ gõ vui vẻ tiết lộ “tình tiết hậu trường”.

NSND Phan Văn Quang (Trưởng đoàn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh) nhận xét: “Các nhạc công ở nhà hát tuồng có khả năng tốt, phát huy được các lợi thế vốn có để phát triển các tác phẩm độc tấu và hòa tấu. Các nhạc sĩ đã vận dụng thành công các tác phẩm truyền thống và mang đến hơi thở mới bằng âm nhạc có tính chất đương đại. Đó là một việc làm táo bạo, đầy sáng tạo và mất rất nhiều công sức, để mai đây, nhạc tuồng và tuồng sẽ có cơ hội tiếp cận nhiều hơn với khán giả tân thời. Sau 14 năm kể từ khi nhận giải Nhất tại cuộc thi ở Huế, trong cuộc thi lần này các nhạc công nhà hát đã mang về thành tích vẻ vang, điều ấy chứng tỏ được năng lực của những người đang làm nghề”.

Xây dựng những bước đi mới

Thành công trong cuộc thi vừa qua là một cú hích để đoàn tuồng tiếp tục phát triển. Tổ trưởng Tổ nhạc Trần Quốc Công cho biết, việc xét tặng danh hiệu đối với các nhạc công gặp không ít khó khăn do cơ hội tham gia các cuộc thi dành cho nghệ thuật truyền thống còn hạn chế. Giải thưởng lần này tạo điều kiện cho các thành viên nhạc công đủ thành tích để xét danh hiệu, có thêm động lực để làm nghề và nâng cao tầm vóc của đoàn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh.

Bên cạnh cơ hội do cuộc thi mở ra, những nhạc công nhà hát tuồng cũng tự mở ra thêm những cánh cửa mới để phát triển nhân lực của đoàn. Năm nay, đoàn có rất nhiều nhạc công trẻ tham gia hỗ trợ và trở thành những gương mặt sáng giá.

“Chúng tôi chọn các nghệ sĩ trẻ để tạo cơ hội cho các em bước ra sân khấu lớn, được cọ xát, trải nghiệm và khẳng định khả năng của mình. Có những đoạn nhạc chúng tôi đánh và thổi vừa phải để cho tiếng sáo, tiếng đàn của các nhạc công trẻ được thổi bay lên cao hơn. Đó cũng là một cách để chúng tôi kế thừa và phát huy giá trị của nhà hát. Các thầy tôi đã tận tụy truyền dạy, chúng tôi kế thừa và cần tiếp tục tìm lớp kế thừa, mở đường cho tuồng trong tương lai”, nghệ sĩ kèn sona chia sẻ thêm.

Trở về từ sân khấu lớn, cây sáo trẻ Nguyễn Phước Quý Hải vừa vui mừng, vừa xúc động chia sẻ: “Là lớp nghệ sĩ trẻ nhất trong đoàn, tôi rất vinh dự khi đứng trên sân khấu lớn cùng với các nghệ sĩ là anh chị, chú bác. Đối với các bài bản truyền thống, tôi thổi còn chưa chắc. Chính những bàn tay của cha chú đã che đi những khiếm khuyết trên sân khấu ấy, làm cho tôi được tỏa sáng, giúp cho tôi vững vàng trong những bước đi tiếp theo”.

Trong một bối cảnh mới, khi Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh trở thành một bộ phận của Nhà hát Nghệ thuật Đà Nẵng, “vụ mùa” vừa qua là một tín hiều đáng mừng cho nhà hát, cho lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật Đà Nẵng nói chung và đoàn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh nói riêng. Đây sẽ là nguồn động lực để các thành viên trong đoàn tiếp tục phát triển nghệ thuật truyền thống, lập thành tích để đón mừng kỉ niệm 60 năm thành lập Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh. Họ sẽ tiếp tục đào tạo những con kênh mới để dòng chảy của tuồng tiếp tục được khơi thông và lưu chuyển mãi không ngừng.