Do con người hay tác động từ thiên nhiên?

Sau hơn hai thập niên được công nhận di tích, danh lam thắng cảnh cấp quốc gia, thác Gougah là niềm tự hào của vùng đất Đức Trọng đang đứng trước nguy cơ bị xóa tên khỏi bản đồ di sản văn hóa quốc gia.

Sau khi đập thủy điện Đại Ninh xây dựng đã khiến mực nước sông Đa Nhim dâng cao, dẫn đến thác Gougah bị ảnh hưởng nghiêm trọng

Giờ chỉ còn tên thác thôi…

Sau khi Văn Hóa có bài Vì sao đề nghị hủy bỏ quyết định xếp hạng di tích danh thắng quốc gia thác Gougah? (số 4359, ra ngày 8.6) phóng viên Văn Hóa đã có chuyến khảo sát và ghi nhận thực tế tại khu vực thác nước nổi tiếng này.

Sự biến dạng của thác Gougah đã đặt ra nhiều câu hỏi về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản thiên nhiên. Trước khi xây dựng thủy điện Đại Ninh, các bên liên quan tiến hành lấy ý kiến chuyên gia, nhà nghiên cứu cũng như các Sở, ngành liên quan trong việc đánh giá tác động và mức độ ảnh hưởng đến di tích, danh thắng quốc gia thác Gougah, thì sự biến dạng của di tích sẽ không bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng như hiện nay.

Từ trung tâm Đà Lạt đi theo trục Quốc lộ 20 kết nối tỉnh Lâm Đồng và TP.HCM khoảng 35km với gần một giờ chạy xe, chúng tôi đã có mặt tại thác nước nổi danh. Đây là con thác được hình thành bởi sự đứt gãy của địa chất trên dòng Đa Nhim thuộc khu vực xã Đức Trọng. Khác với hình dung ban đầu rằng toàn bộ thác nước đã chìm sâu dưới lòng hồ, thực tế hiện nay một phần dòng thác vẫn còn lộ diện khi mực nước hồ đang ở mức thấp, bởi mùa mưa ở cao nguyên Lâm Đồng vẫn chưa thực sự bắt đầu.

Cách dòng thác không xa, bà Kon Sa Ka Iu (76 tuổi), người dân tộc K’Ho đang làm vườn gần đó, cho biết: “Nhà tôi đã ở đây từ những ngày chưa giải phóng. Trước đây, thác này cao lắm chắc phải hơn 30m. Nước từ trên cao đổ xuống rất to, ở xa nhiều cây số vẫn có thể nghe được. Những đứa trẻ như chúng tôi hồi đó vẫn thường ra con thác để chơi, dân làng thì thường ra đây tắm gội và lấy nước về dùng. Còn giờ thì…”.

Từ điểm quan sát ven hồ, những vách đá bazan đen sẫm ở hai bên bờ hiện ra giữa khoảng không rộng lớn của lòng hồ. Phía xa, dòng nước từ thượng nguồn Đa Nhim vẫn miệt mài xuôi dòng, tạo thành hai dòng nước đổ xuống bên dưới với chiều cao khoảng hơn 10m. Dù không còn vẻ hùng vĩ như trong những bức ảnh tư liệu trước đây, nhưng tiếng nước chảy vẫn vang vọng giữa không gian yên tĩnh cả một vùng nông thôn, như dấu tích còn sót lại của danh thắng nổi tiếng một thời.

Thác Gougah, danh thắng quốc gia tại xã Đức Trọng (Lâm Đồng)

Đứng trước dòng nước vẫn đang chảy qua những vách đá còn sót lại, người ta có thể cảm nhận được phần nào dáng vẻ của Gougah năm nào. Nhưng đồng thời cũng dễ dàng nhận thấy quy mô và cảnh quan của danh thắng đã thay đổi rất nhiều. Theo anh Phát, một người dân địa phương gần đó cho biết, vào thời điểm cuối mùa khô hằng năm, khi hồ Đại Ninh hạ thấp mực nước để phục vụ vận hành thủy điện và tích nước cho mùa mưa sắp tới, phần thác còn lại thường lộ rõ hơn.

Tuy nhiên, ngay khi những trận mưa đầu mùa xuất hiện, nước hồ dâng lên sẽ che khuất phần lớn khu vực này, có thời điểm mặt nước hồ còn dâng cao hơn cả thác khiến cho con thác hoàn toàn biến mất. Dòng thác cao hàng chục mét từng đổ ầm ào giữa núi rừng nay chỉ còn lại một phần nhỏ, bao quanh là mặt hồ rộng lớn. Những yếu tố từng làm nên giá trị đặc sắc của thắng cảnh quốc gia đã không còn nguyên vẹn.

Hiện trạng ấy cho thấy thác Gougah chưa hoàn toàn biến mất như nhiều người vẫn nghĩ. Dòng thác vẫn tồn tại nhưng chỉ còn là một phần rất nhỏ so với trước đây. Chính sự thay đổi sâu sắc về địa hình, cảnh quan và hệ sinh thái mới là nguyên nhân khiến danh thắng quốc gia này đứng trước khả năng bị xem xét hủy bỏ xếp hạng di tích quốc gia sau hơn 25 năm được công nhận.

Di tích, danh thắng cấp quốc gia thác Gougah (Lâm Đồng) đã biến dạng nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, dẫn đến bị chính quyền địa phương sở tại đề nghị “khai tử” danh hiệu. Ảnh: THÀNH KHIÊM

Đâu là nguyên nhân, trách nhiệm thuộc về ai?

Với những giá trị quan trọng về mặt cảnh quan của mình, năm 2000 thác Gougah đã được Bộ VHTT (nay là Bộ VHTTDL) công nhận là di tích, danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Khu vực di tích có tổng diện tích được khoanh vùng bảo vệ hơn 129ha, trong đó khu vực I có diện tích khoảng 12ha.

Tuy nhiên, vào tháng 4.2026, UBND xã Đức Trọng có tờ trình gửi Sở VHTTDL tỉnh Lâm Đồng đề nghị xem xét, báo cáo cấp có thẩm quyền về việc hủy bỏ quyết định xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia đối với thác Gougah. Lý do được đưa ra là nhiều yếu tố cấu thành giá trị cảnh quan của danh thắng quốc gia đã thay đổi đáng kể so với thời điểm được xếp hạng. Đặc biệt, từ khi hồ thủy điện Đại Ninh tích nước và đi vào hoạt động, chế độ thủy văn tự nhiên tại khu vực thác bị tác động mạnh. Mực nước hồ dâng cao khiến phần lớn khu vực thác và các yếu tố cảnh quan tự nhiên liên quan bị ngập nước; vào mùa khô, lưu lượng nước qua thác cũng suy giảm đáng kể.

Việc danh thắng quốc gia thác Gougah đang dần biến mất đã đặt ra câu hỏi về trách nhiệm

Đến đầu tháng 6 vừa qua, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành quyết định thành lập Hội đồng thẩm định hồ sơ khoa học đề nghị hủy bỏ quyết định xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia đối với thác này. Điều khiến dư luận quan tâm và bày tỏ băn khoăn không chỉ là việc thác Gougah có thể bị hủy bỏ xếp hạng danh thắng quốc gia, mà còn là câu hỏi: Khi lập dự án thủy điện Đại Ninh, các đơn vị tư vấn có đánh giá đầy đủ các tác động đối với danh thắng quốc gia Gougah hay không, và ai phải chịu trách nhiệm khi một di sản thiên nhiên cấp quốc gia dần biến mất dưới lòng hồ thủy điện?

Khi phóng viên đặt câu hỏi về việc có lấy ý kiến của chính quyền địa phương về tác động khi xây dựng thủy điện đối với thác hay không thì được ông Trần Văn Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Đức Trọng trả lời rằng: Thủy điện Đại Ninh là công trình quốc gia của Chính phủ, xã không có thẩm quyền vào thời điểm đó.

Trong khi đó, lãnh đạo Sở VHTTDL tỉnh Lâm Đồng giải thích: “Vụ việc đã diễn ra khá lâu rồi nên hiện nay ngành chức năng địa phương vẫn chưa thu thập đầy đủ hồ sơ liên quan. Việc thành lập hội đồng thẩm định là quy trình cần thiết nhằm đánh giá hiện trạng và đưa ra đề xuất với cấp Trung ương. Còn quyền quyết định cuối cùng về việc giữ lại hay bỏ việc công nhận danh thắng quốc gia vẫn thuộc về hội đồng Trung ương”.

Sự biến dạng của thác Gougah đã đặt ra nhiều câu hỏi về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản thiên nhiên. Trước khi xây dựng thủy điện Đại Ninh, các bên liên quan tiến hành lấy ý kiến chuyên gia, nhà nghiên cứu cũng như các Sở, ngành liên quan trong việc đánh giá tác động và mức độ ảnh hưởng đến di tích, danh thắng quốc gia thác Gougah, thì sự biến dạng của di tích sẽ không bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng như hiện nay. Và nếu việc đề xuất hủy bỏ được chấp thuận, Gougah sẽ trở thành một trong số rất ít trường hợp di tích, danh thắng cấp quốc gia bị hủy bỏ xếp hạng do không còn tồn tại các giá trị gốc cấu thành di tích.