Doanh nghiệp chủ động tái cấu trúc, giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu

Xây dựng kịch bản ứng phó, chuẩn bị cho khả năng phục hồi từ quý III

Số liệu của Cục Hải quan cho thấy, lũy kế từ đầu năm đến hết ngày 15/3/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 197,13 tỷ USD, tăng 20,8% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng nửa đầu tháng 3, kim ngạch xuất khẩu đạt 20,35 tỷ USD, tăng mạnh 98,1% so với kỳ trước. Tính chung đến hết ngày 15/3, tổng trị giá xuất khẩu hàng hóa đạt 96,81 tỷ USD, tăng 17,1% (tăng 14,14 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước). Đây là mức tăng đáng chú ý trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động.

Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ trong 2 tháng đầu năm 2026 đạt 2,58 tỷ USD. Ảnh minh họa

Một số ngành hàng tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt tăng trưởng, như máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 40,3%; điện thoại và linh kiện tăng 23,1%; máy móc, thiết bị tăng 18,2%. Khu vực FDI tiếp tục là trụ cột xuất khẩu với kim ngạch 76,68 tỷ USD, tăng 30%, chiếm tới 79% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Động lực tăng trưởng tiếp tục đến từ mạng lưới các Hiệp định thương mại tự do (FTA). Các FTA thế hệ mới giúp mở rộng thị trường, hỗ trợ hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh đó, việc Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) có hiệu lực từ đầu năm tiếp tục tạo thêm dư địa cho xuất khẩu thông qua tăng cường liên kết khu vực.

Dù xuất khẩu ghi nhận tín hiệu tích cực, cộng đồng doanh nghiệp vẫn đối mặt với nhiều thách thức từ biến động địa chính trị và xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, yêu cầu phát triển bền vững tại các thị trường lớn như Mỹ và EU. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ thích ứng nhanh mà còn phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững, nhằm giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu.

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh, cho biết doanh nghiệp đang chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó, trong đó quý II được xem là giai đoạn “bản lề” để chuẩn bị cho khả năng phục hồi từ quý III. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc toàn diện, từ tối ưu chi phí đầu vào đến đa dạng hóa thị trường đầu ra nhằm giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Ở một số ngành, tín hiệu phục hồi đã xuất hiện. Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ trong 2 tháng đầu năm 2026 đạt 2,58 tỷ USD; Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường chủ lực, trong khi Trung Quốc tăng trưởng mạnh, góp phần thúc đẩy kim ngạch toàn ngành. Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA), doanh nghiệp trong ngành đang tập trung vào 5 nhóm giải pháp: tối ưu chi phí và cấu trúc sản phẩm; nâng cao năng lực quản trị, chuyển từ gia công sang tự thiết kế; đa dạng hóa thị trường; đẩy mạnh thương mại điện tử B2B; tăng cường tự chủ chuỗi cung ứng.

Chính sách hỗ trợ, nâng sức chống chịu dài hạn

Các cú sốc địa chính trị, từ xung đột đến cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia lớn và xu hướng kiểm soát nguồn cung, đang dần trở thành yếu tố thường trực của kinh tế toàn cầu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp.

Từ góc độ quản lý, Bộ Công Thương xác định đa dạng hóa thị trường và nâng cấp chuỗi cung ứng là hai trụ cột then chốt để giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng thích ứng trước các cú sốc bên ngoài.

Bộ Công Thương cho biết, thời gian qua, nhiều giải pháp đã được triển khai, từ tận dụng hiệu quả các FTA đến đẩy mạnh xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường. Các nền tảng số cung cấp thông tin thị trường nước ngoài cũng được phát triển, giúp doanh nghiệp tiếp cận nhanh hơn với quy định, nhu cầu và xu hướng tiêu dùng.

Đáng chú ý, đa dạng hóa không chỉ dừng ở thị trường xuất khẩu mà còn cần mở rộng cả thị trường nhập khẩu. Việc chủ động xây dựng phương án thay thế nguồn cung sẽ giúp giảm thiểu rủi ro đứt gãy, đồng thời góp phần cân bằng cán cân thương mại.

Hiện, cơ quan quản lý đang nghiên cứu xây dựng “bản đồ nguồn cung”, nhằm hệ thống hóa các nhà cung cấp theo từng nhóm hàng và khu vực, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp linh hoạt lựa chọn đối tác. Trong nước, các hiệp hội ngành hàng cũng thúc đẩy hình thành các trung tâm cung ứng nguyên phụ liệu để rút ngắn thời gian tiếp cận và giảm chi phí đầu vào.

Bên cạnh đó, các chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh được triển khai theo hướng có chọn lọc, tập trung vào các ngành trọng điểm. Việc hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt là tiêu chuẩn xanh, được xem là điều kiện tiên quyết để duy trì và mở rộng thị phần tại các thị trường lớn.

Đồng thời, quá trình hiện đại hóa thương mại và chuỗi cung ứng được thúc đẩy thông qua số hóa thủ tục xuất nhập khẩu, phát triển logistics xanh và thương mại số. Cùng với đó, đầu tư vào hạ tầng năng lượng, logistics và dịch vụ công nghiệp tiếp tục được đẩy mạnh nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng vận hành thông suốt.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng, việc xuất khẩu tăng trưởng hai chữ số là tín hiệu tích cực, song để giữ vững đà này, doanh nghiệp cần chủ động hơn trong chiến lược thị trường, chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh. Về dài hạn, sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, cùng với việc tận dụng hiệu quả các FTA, xu hướng chuyển đổi số, sẽ là nền tảng quan trọng để xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục bứt phá.

Nguyễn Hạnh