Doanh nghiệp có thể vay vốn ngân hàng mua tín chỉ carbon?

Ngày 14/8, tại TP. Hồ Chí Minh, Báo Nông nghiệp và Môi trường, Cục Biến đổi Khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 - “Từ chính sách đến hành động”, cùng sự hỗ trợ của các ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.

Từ nghĩa vụ carbon đến nhu cầu vốn

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh thị trường carbon Việt Nam chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang tổ chức vận hành trên thực tế. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, ngày 29/6/2026, Sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo Thứ trưởng, việc vận hành sàn là bước đi quan trọng để hình thành một công cụ kinh tế cho mục tiêu giảm phát thải, qua đó giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế, và huy động thêm nguồn lực tài chính, công nghệ cho quá trình chuyển đổi xanh.

Các ngân hàng thương mại thời gian qua cho vay xanh chủ yếu tập trung vào các dự án năng lượng tái tạo - Ảnh: BVB/Tr.Tuyến

Một vấn đề được đặt ra khi thị trường bắt đầu vận hành là khả năng hình thành các dòng vốn tài chính phục vụ hoạt động mua bán tín chỉ carbon.

Trao đổi với các doanh nghiệp, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng thanh khoản của thị trường hiện vẫn là một vấn đề cần cải thiện. Ông đánh giá quy mô giao dịch xanh còn nhỏ, phát hành riêng lẻ chiếm ưu thế và thanh khoản trên thị trường thứ cấp còn hạn chế.

Thanh khoản cần được nhìn nhận như một điều kiện quan trọng nếu muốn tín chỉ carbon dần trở thành một loại tài sản có khả năng thu hút nguồn vốn từ hệ thống tài chính. Khi thị trường chưa đủ sâu, giá cả và khả năng chuyển nhượng của tín chỉ chưa ổn định, việc doanh nghiệp vay vốn ngân hàng để mua tín chỉ carbon nhằm bù trừ phát thải sẽ khó triển khai rộng rãi.

Trả lời Thời báo Ngân hàng bên lề Diễn đàn này, lãnh đạo một số ngân hàng thương mại cho rằng, họ rất khó cho vay vào lĩnh vực xanh thời gian qua các cơ quan hữu quan đã xây dựng các tiêu chí xanh, nhưng vẫn còn thiếu tiêu chí tài chính cho hoạt động này. Một khoản tín dụng xanh thời gian qua các ngân hàng cấp (chủ yếu cho các dự án năng lượng tái tạo) vẫn phải trải qua hai lớp thẩm định: thẩm định tín dụng, tức người vay trả nợ bằng nguồn tiền nào và khả năng trả nợ trong tình huống bất lợi. Đồng thời thẩm định “tính xanh”, vốn được sử dụng vào đâu, đáp ứng tiêu chí nào và tác động môi trường được báo cáo ra sao.

Do đó, tín chỉ carbon không mặc nhiên trở thành tài sản đủ điều kiện để ngân hàng tài trợ chỉ vì gắn với mục tiêu giảm phát thải. Khả năng cấp tín dụng còn phụ thuộc vào tính pháp lý của tín chỉ, khả năng xác định giá trị, thanh khoản của thị trường, dòng tiền và năng lực trả nợ của doanh nghiệp.

TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng, cần tạo và gia tăng thanh khoản để thị trường carbon không chỉ là nơi doanh nghiệp mua tín chỉ nhằm đáp ứng nghĩa vụ giảm phát thải, mà từng bước trở thành một thị trường có hoạt động đầu tư và giao dịch thực chất. Khi thanh khoản được cải thiện, tín hiệu giá rõ ràng hơn và thị trường hình thành chiều sâu, khả năng huy động vốn, trong đó có vốn ngân hàng, cho các hoạt động giảm phát thải cũng sẽ thuận lợi hơn.

Giao dịch phải “đủ hàng, đủ tiền”

Bà Tạ Thanh Bình, Tổng giám đốc Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC), cho biết cơ quan này đã xây dựng hạ tầng tầng tài chính với hệ thống công nghệ thông tin và cung cấp dịch vụ lưu ký, thanh toán đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch carbon trong nước.

Hệ thống được kết nối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và các thành viên lưu ký carbon là công ty chứng khoán. Một nguyên tắc quan trọng là chủ thể tham gia phải bảo đảm đủ hàng, đủ tiền khi thực hiện giao dịch; việc chuyển quyền sở hữu gắn với thanh toán được hoàn tất ngay trong ngày T+0 theo phương thức thanh toán tổng tức thời (RTGS) và BIDV là ngân hàng thanh toán.

Trên hệ thống VSDC, số dư được quản lý theo thành viên nhưng hạch toán chi tiết đến từng khách hàng. Việc đăng ký tài khoản, ký gửi, rút ký gửi cũng như xác định đối tượng được phép giao dịch đều được kiểm tra, đối chiếu với dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Khi nhận kết quả giao dịch từ HNX, hệ thống VSDC tự động kiểm tra, thông báo nghĩa vụ thanh toán. Lượng hạn ngạch hoặc tín chỉ mà bên bán phải giao được chuyển sang tài khoản chờ thanh toán để hạn chế nguy cơ tiếp tục sử dụng cho nghĩa vụ khác.

Sau khi ngân hàng thanh toán xác nhận hoàn tất chuyển tiền, VSDC thực hiện ghi giảm tài sản của bên bán, ghi tăng cho bên mua và thông báo cho các thành viên phân bổ tiền, tài sản tới từng khách hàng. Quy trình T+0 đặt ra các mốc kiểm soát trong ngày, từ xác nhận giao dịch trước 15 giờ đến đối chiếu và báo cáo cuối ngày trước 16 giờ 30, qua đó có cơ chế loại bỏ giao dịch thiếu tiền hoặc thiếu tài sản.

Cơ chế này cho thấy trong giai đoạn hiện tại, doanh nghiệp muốn mua tín chỉ carbon trước hết phải chủ động bảo đảm nguồn tiền cho giao dịch. Điều đó càng đặt ra bài toán về các sản phẩm tài chính phù hợp nếu nhu cầu mua tín chỉ để thực hiện nghĩa vụ phát thải tăng mạnh trong những năm tới.

Cần đưa tổ chức tài chính sâu hơn vào thị trường

Theo định hướng của Chính phủ, thị trường carbon không chỉ nhằm giúp doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải mà còn có thể tạo ra giá trị kinh tế mới, thu hút dòng vốn xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh để thị trường carbon phát triển cần sự phối hợp của nhiều chủ thể, trong đó Nhà nước kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch. Các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực. Các tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp, còn doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Các chuyên gia cho rằng, đây cũng là hướng cần thúc đẩy trong giai đoạn tiếp theo: tạo thanh khoản và từng bước đưa tín chỉ carbon vào hệ sinh thái tài chính, thay vì để giao dịch chỉ phát sinh khi doanh nghiệp buộc phải đáp ứng nghĩa vụ.

Thực tế, dư địa huy động vốn xanh của doanh nghiệp Việt Nam còn lớn do giá trị giao dịch trên sàn carbon hiện nay mới dừng lại ở mức hơn 4.000 tín chỉ. Các nhóm dự án trong Danh mục phân loại xanh trải rộng từ năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, tài nguyên nước, nông - lâm - thủy sản, công nghiệp chế biến đến dịch vụ môi trường. Tuy nhiên, các giao dịch xanh được xác nhận hiện vẫn tập trung chủ yếu ở lĩnh vực năng lượng, đặc biệt là năng lượng tái tạo.

Điều này cho thấy câu hỏi “doanh nghiệp có thể vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon hay không” không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu của doanh nghiệp. Để dòng vốn tín dụng thực sự tham gia, thị trường cần có thanh khoản đủ lớn, cơ chế định giá đáng tin cậy, tín chỉ có chất lượng và tính pháp lý rõ ràng, đồng thời ngân hàng phải có cơ sở đánh giá rủi ro và khả năng thu hồi vốn.

Khi những điều kiện đó dần được hình thành, tín dụng ngân hàng có thể trở thành một mắt xích quan trọng giúp doanh nghiệp tài trợ cho quá trình giảm phát thải. Khi ấy, thị trường carbon mới có khả năng chuyển từ một cơ chế chủ yếu phục vụ tuân thủ sang một thị trường có dòng vốn, giao dịch và giá trị kinh tế thực sự.