Doanh nghiệp Việt sẽ đứng ở đâu trong bản đồ pháp lý mới?

Lĩnh vực đất đai và bất động sản, nơi mọi chuyển động pháp lý đều tác động đến toàn bộ cấu trúc nền kinh tế - tâm điểm của thay đổi khép lại năm 2025.Ảnh: H.P

Bức tranh pháp lý năm 2026 không còn là con đường quen thuộc với vài biển báo cần đọc kỹ, mà giống một đại lộ rộng lớn vừa mới mở, đầy bảng chỉ dẫn mới, những lộ trình chưa từng có và tốc độ thay đổi thần tốc khiến cả người trong nghề cũng phải thừa nhận mình đang chạy chứ không còn đi bộ như trước.

Một dấu ấn khép lại năm 2025 là sự kiện Quốc hội thông qua tới 33 luật và nghị quyết chỉ trong ngày bế mạc và đây là một kỷ lục chưa từng có tiền lệ. Con số đó không chỉ thể hiện quyết tâm cải cách của Quốc hội, mà còn báo hiệu môi trường pháp lý đã bước sang một chu kỳ mới dày đặc, đa tầng và mang tính cấu trúc hơn. Khi chỉ trong một ngày cả bản đồ pháp lý thay đổi, doanh nghiệp sẽ không thể trông đợi sự ổn định quen thuộc của quá khứ vì thời của những điều chỉnh nhỏ lẻ đã qua và phía trước là thời kỳ tái định hình pháp lý toàn diện.

Tâm điểm của thay đổi bắt đầu từ lĩnh vực đất đai và bất động sản, nơi mọi chuyển động pháp lý đều tác động đến toàn bộ cấu trúc nền kinh tế. Luật Đất đai mới cùng các luật liên quan đã nâng chuẩn mực về minh bạch, định giá đất, hồ sơ pháp lý dự án, trách nhiệm chủ đầu tư và yêu cầu số hóa dữ liệu đất đai.

Doanh nghiệp nào quen vừa làm vừa điều chỉnh giờ phải chấp nhận rằng pháp lý phải đi trước. Một khi cơ sở dữ liệu đất đai, tài chính đất đai và quy trình phê duyệt được siết lại, mọi khoảng “linh hoạt” từng tồn tại sẽ dần biến mất. Đây không phải là tín hiệu bất lợi, mà là bước đi tất yếu của một thị trường muốn trưởng thành, nhưng quá trình này đòi hỏi doanh nghiệp thay đổi cách tiếp cận theo hướng kỹ lưỡng, chuẩn xác và kiên nhẫn hơn.

Cùng với đó, trong thế giới thuế và đầu tư cũng đang có sự chuyển mình mạnh mẽ. Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên thuế tối thiểu toàn cầu, cơ chế chống chuyển giá theo chuẩn Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) và hệ thống giám sát dòng tiền tinh vi. Doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa vào cấu trúc thuế “khéo léo” nhưng thiếu thực chất.

Quỹ đầu tư, ngân hàng và đối tác quốc tế đang yêu cầu tính minh bạch ở mức độ cao hơn nhiều so với trước đây. Một báo cáo tài chính thiếu rõ ràng, một giao dịch liên kết không đúng chuẩn, hay một cấu trúc đầu tư mượn danh đều có thể khiến doanh nghiệp rơi vào vòng kiểm tra kéo dài, ảnh hưởng đến uy tín và chi phí vận hành. Khi thuế gắn liền với trách nhiệm quốc gia trong chống thất thu và minh bạch tài chính, doanh nghiệp buộc phải xem tuân thủ như một chiến lược thay vì là nghĩa vụ hành chính.

Thương mại quốc tế, vốn là động lực của nhiều ngành công nghiệp, cũng đối mặt với nhiều thay đổi sâu rộng. Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và EU (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đã chuyển từ ưu đãi thuế quan đơn thuần sang yêu cầu tuân thủ theo tiêu chuẩn cao hơn về lao động, môi trường, minh bạch chuỗi cung ứng, chống tham nhũng và cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế.

Đặc biệt, Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) của EU đang yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải đo lường phát thải, báo cáo định kỳ và cải thiện công nghệ sản xuất. Doanh nghiệp nào trước đây chỉ cạnh tranh về giá giờ phải cạnh tranh về chuẩn mực bền vững. Điều này làm nổi bật vai trò của Môi trường - Xã hội - Quản trị doanh nghiệp (ESG) theo hướng đó không còn là khẩu hiệu truyền thông mà là giấy thông hành để bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một tầng pháp lý mới khác cũng đang hình thành, ảnh hưởng đến doanh nghiệp là khuôn khổ điều chỉnh thương mại điện tử, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI). Với Luật Thương mại điện tử, doanh nghiệp vận hành sàn trực tuyến không thể tiếp tục dựa vào mô hình “nền tảng trung gian vô can”. Họ phải minh bạch thuật toán hiển thị, cơ chế xếp hạng sản phẩm, trách nhiệm với nội dung, điều kiện giao dịch, gian lận trực tuyến và nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Doanh nghiệp nào kinh doanh theo kiểu “đăng bán, thu tiền, giao chậm” sẽ không còn đất sống khi luật yêu cầu tiêu chuẩn dịch vụ nghiêm ngặt hơn, trách nhiệm rõ ràng hơn và truy xuất nguồn gốc minh bạch hơn.

Tương tự, Luật Chuyển đổi số đặt ra yêu cầu cao với định danh điện tử, bảo mật hệ thống, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật, an ninh mạng và tính minh bạch của hoạt động trực tuyến. Những gì doanh nghiệp trước chỉ xem là cải tiến nội bộ thì giờ trở thành nghĩa vụ pháp lý từ quản trị dữ liệu nhân sự, vận hành nội bộ, giao dịch thương mại đến hợp đồng điện tử. Khi chuyển đổi số trở thành cơ sở hạ tầng mềm của nền kinh tế, doanh nghiệp không thể xem đó là dự án công nghệ mà là chiến lược pháp lý - quản trị - kinh doanh.

Đặc biệt, Luật AI mở ra một kỷ nguyên pháp lý mới. Doanh nghiệp đang dùng AI cho tuyển dụng, đánh giá hiệu suất, phân tích rủi ro, chăm sóc khách hàng, dự báo thị trường và tự động hóa quy trình. Nhưng AI không chỉ là công cụ tạo hiệu quả mà còn là thực thể pháp lý có rủi ro do thiên vị thuật toán, xâm phạm quyền riêng tư, sai lệch dữ liệu, phân loại không minh bạch. Khi AI đưa ra quyết định gây thiệt hại, trách nhiệm sẽ thuộc về ai? Doanh nghiệp không thể đổ lỗi cho máy móc. Luật AI yêu cầu doanh nghiệp đánh giá rủi ro trước khi sử dụng, chịu trách nhiệm về hậu quả, công khai nguyên tắc vận hành và đảm bảo không gây phân biệt đối xử. Đây là lĩnh vực doanh nghiệp còn non kinh nghiệm nhưng sẽ phải học rất nhanh.

Trong bối cảnh pháp lý đó, trách nhiệm hình sự của pháp nhân nổi lên như xu hướng đáng chú ý. Các vụ án kinh tế gần đây chứng minh rằng pháp nhân không còn là lá chắn bảo vệ cá nhân lãnh đạo. Doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong các hành vi gian lận, môi trường, đấu thầu, chứng khoán, rửa tiền hay tham nhũng. Khi biên giới giữa hành vi cá nhân và trách nhiệm tổ chức ngày càng mờ đi, việc thiết lập văn hóa tuân thủ trở thành điều kiện sống còn. Không doanh nghiệp nào có đủ tự tin nói rằng rủi ro hình sự không liên quan đến mình.

Không thể bỏ qua ảnh hưởng của địa chính trị và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp đang vận hành trong một môi trường mà xung đột thương mại, lệnh trừng phạt, quy tắc xuất xứ, an ninh dữ liệu xuyên biên giới và các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng có tác động mạnh. Một thay đổi nhỏ trong chính sách của Mỹ, EU hay Trung Quốc đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất, xuất khẩu và đầu tư tại Việt Nam. Khi đất nước trở thành điểm đón dòng vốn “China+1”, doanh nghiệp càng phải chứng minh tuân thủ, minh bạch và bền vững.

Khi nhìn tổng thể bức tranh pháp lý năm 2026, có thể nhận thấy mẫu số chung rõ ràng đó là pháp lý không còn để phòng tránh rủi ro, mà trở thành năng lực cạnh tranh. Một doanh nghiệp có hệ thống pháp lý chuẩn chỉnh, dữ liệu minh bạch, quản trị tiên tiến, ESG toàn diện và thái độ tuân thủ nghiêm túc sẽ có nhiều cơ hội hơn doanh nghiệp chỉ xuất sắc về sản phẩm hay giá bán. Ngược lại, doanh nghiệp nào xem nhẹ pháp lý thì dù tài chính mạnh đến đâu cũng dễ bị tổn thương nhất trong thời đại này.

Mùa xuân, với ý nghĩa khởi đầu và hy vọng, có lẽ là dịp thích hợp nhất để doanh nghiệp tự hỏi liệu mô hình vận hành của mình đã sẵn sàng cho một môi trường pháp lý ngày càng chuẩn mực hơn chưa? Liệu doanh nghiệp có đang xem pháp lý là gánh nặng phải chịu hay bắt đầu xem đó là tài sản chiến lược giúp phát triển bền vững? Luật pháp đang thay đổi nhanh và sâu hơn chúng ta tưởng nhưng điều quan trọng không phải là tốc độ thay đổi, mà là khả năng doanh nghiệp chuyển hóa chính mình trong làn sóng ấy.

Xin chúc cộng đồng doanh nghiệp một mùa xuân bình an, một năm mới đầy minh triết pháp lý, mạnh nội lực, sáng tương lai để chúng ta không chỉ thích ứng, mà còn chủ động viết nên câu chuyện phát triển của chính mình trong kỷ nguyên pháp lý mới.

(*) Công ty Luật TNHH Phuoc & Partners

LS. Nguyễn Hữu Phước (*)