Doanh nông thực chiến: Đưa sản vật bản địa vào chuỗi giá trị

Đặc biệt, đằng sau những dự án ấy là những “doanh nông thực chiến”, họ không chỉ làm kinh tế mà còn góp phần tạo sinh kế, kết nối nông dân và mở hướng phát triển bền vững cho cộng đồng.

Từ sản vật dưới tán rừng đến sinh kế xanh

Trong số 9 dự án giành vé vào Chung kết Cuộc thi Dự án Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 khu vực phía Bắc, tổ chức ngày 5-6/9 vừa qua, dự án “Măng Mai Lâm Thượng – từ sản vật dưới tán rừng đến sinh kế xanh cho phụ nữ dân tộc thiểu số” của thí sinh Nguyễn Thị Dím (xã Lâm Thượng, Lào Cai), là một trường hợp tiêu biểu cho hướng khởi nghiệp gắn với tài nguyên bản địa và sinh kế cộng đồng.

Cơ sở chế biến măng tươi của HTX Nông lâm sản Dương Phúc.

Chia sẻ cùng VnBusiness, Nguyễn Thị Dím, cô gái sinh năm 1997 - Giám đốc HTX Nông lâm sản Dương Phúc, cho hay, tuổi thơ của cô gắn liền với những cánh rừng măng mai. Từ nhỏ, cô đã theo bố mẹ và bà con trong bản đi hàng chục cây số băng rừng, lội suối, trèo dốc để hái măng.

Nhưng điều khiến Dím trăn trở là nghịch lý giữa giá trị của sản vật và thu nhập của người dân. Măng tươi khó bảo quản, đầu ra phụ thuộc thương lái nên có thời điểm giá chỉ còn vài nghìn đồng mỗi kg. Người dân dù bỏ nhiều công sức vẫn phải bán với giá thấp vì không có phương án bảo quản, chế biến và thị trường ổn định.

“Măng tươi là thức quà của rừng nhưng không thể để lâu. Khi bị báo giá quá thấp, người nông dân đành cắn răng bán đi với mức giá bèo bọt, chẳng đủ bù đắp mồ hôi công sức nhưng vẫn phải chấp nhận vì không còn cách nào khác”, Dím chia sẻ.

Điệp khúc “được mùa mất giá, được giá mất mùa” trở thành động lực để cô gái trẻ lựa chọn khởi nghiệp từ chính sản vật quê hương.

Sau 5 năm, mô hình HTX của Nguyễn Thị Dím đã từng bước hình thành mạng lưới liên kết với người dân địa phương. HTX hiện liên kết với hơn 1.000 hộ dân, sản lượng măng khô cung ứng ra thị trường tăng từ 10.000 kg lên khoảng 12.000 kg/năm, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho gần 20 lao động.

Măng mai sau khi thu hái được sơ chế, chế biến.

Từ những nông sản chủ yếu bán dưới dạng nguyên liệu thô, giờ đây măng mai được thu mua, sơ chế, chế biến, nâng giá trị sản phẩm, góp phần tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân địa phương.

“Với tôi, khởi nghiệp từ măng mai không chỉ là làm kinh tế, mà còn là cách để trả ơn quê hương và những người nông dân đã gắn bó cả đời với rừng măng”, Dím nói.

Câu chuyện của Dím cho thấy một hướng đi quan trọng của khởi nghiệp nông nghiệp hiện nay: không chỉ khai thác sản vật mà phải tổ chức lại cách tạo giá trị cho sản vật. Khi người sản xuất tham gia sâu hơn vào chế biến, xây dựng thương hiệu và thị trường, khả năng nâng giá trị nông sản và giảm phụ thuộc vào thương lái cũng được cải thiện.

Không ngừng thương mại hóa giá trị bản địa

Không riêng măng mai, vòng bán kết khu vực phía Bắc Cuộc thi Dự án Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 còn ghi nhận nhiều dự án dựa trên tài nguyên bản địa, tri thức truyền thống và nhu cầu phát triển sinh kế cộng đồng.

Ông Trần Vũ Nguyên, Chủ tịch Hội đồng quản trị AI Education Group, thành viên Hội đồng Giám khảo.

Tại Lạng Sơn, dự án “Trồng và bảo tồn cây dược liệu, chế biến rượu xoa bóp thảo dược Hoàng Yến” hướng tới xây dựng chuỗi từ vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến thương mại hóa; dự án “Lương Phấn Thảo – Nâng tầm sinh kế vùng cao” tập trung khai thác nguồn lực địa phương, với các thành viên là người Nùng và Tày.

Còn tại Phú Thọ, dự án “Phát triển chuỗi giá trị giấy dó truyền thống của đồng bào Dao thông qua sản phẩm sáng tạo, du lịch trải nghiệm và sinh kế cộng đồng” cho thấy cách tiếp cận mới khi kết hợp nghề thủ công truyền thống với thiết kế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và phát triển kinh tế cộng đồng.

Điểm chung của các dự án là không dừng ở mục tiêu bảo tồn sản vật hay nghề truyền thống. Giá trị bản địa đang được chuyển hóa thành giá trị kinh tế thông qua sản phẩm mới, phương thức sản xuất mới và cách tiếp cận thị trường mới.

Đặc biệt, sự tham gia của đồng bào dân tộc thiểu số trong các dự án cho thấy khởi nghiệp có thể trở thành công cụ phát triển sinh kế ngay tại địa phương. Thay vì chỉ bán nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, người dân có thêm cơ hội tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao hơn.

Theo ông Trần Vũ Nguyên, Chủ tịch Hội đồng quản trị AI Education Group, thành viên Hội đồng Giám khảo, sau 12 năm đồng hành với Khởi nghiệp Xanh, ông càng thấm thía cách gọi mà bà Phạm Chi Lan từng chia sẻ: Khởi nghiệp Xanh chính là một “ngôi trường đào tạo những người doanh nông thực chiến”.

Theo ông, khái niệm “doanh nông thực chiến” cũng phản ánh sự thay đổi trong tư duy khởi nghiệp nông nghiệp. Người khởi nghiệp không chỉ cần biết sản xuất mà phải hiểu thị trường, tổ chức chuỗi liên kết, quản trị chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra cho sản phẩm.

Nói thêm về câu chuyện khởi nghiệp xanh, bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Trung tâm BSA, Trưởng Ban tổ chức Cuộc thi Dự án Khởi nghiệp Xanh, xu hướng tiêu dùng đang thay đổi nhanh khi người mua ngày càng quan tâm đến yếu tố xanh, truy xuất nguồn gốc và tác động xã hội của sản phẩm.

Vì vậy, các dự án khởi nghiệp muốn phát triển không thể chỉ dựa vào câu chuyện sản phẩm mà phải chứng minh được giá trị cộng đồng và khả năng phát triển bền vững.

Từ măng mai ở Lào Cai đến dược liệu ở Lạng Sơn, giấy dó ở Phú Thọ,... cho thấy một điểm chung: khởi nghiệp nông nghiệp đang chuyển từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo giá trị.

Đây là hướng đi có ý nghĩa không chỉ với từng dự án mà còn với quá trình phát triển kinh tế nông thôn. Khi sản vật địa phương được gắn với chế biến, thương hiệu, thị trường và chuỗi liên kết, nguồn lực bản địa có thể trở thành nền tảng cho những mô hình kinh doanh mới, tạo việc làm và giữ lại nhiều hơn giá trị trong cộng đồng.