Độc đáo, công phu và thấm đẫm giá trị nhân văn trong lễ Tẩu sai của người Dao Tiền

Khác với các cấp sắc 3 đèn, 7 đèn, lễ Tẩu sai - hay còn gọi là “chiệp nhảy phing tăng” - là cấp bậc cao nhất, đòi hỏi người thụ lễ phải trải qua quá trình rèn luyện lâu dài, thông thạo nghi thức, hiểu sâu các bài cúng trong sách Nôm Dao. Khi được cấp 12 đèn, 120 binh mã, họ chính thức trở thành “sư phụ”, người có uy tín lớn trong cộng đồng, đủ khả năng thực hành các nghi lễ quan trọng. Chính sự khắt khe, chuẩn mực này đã làm nên tính thiêng và sự tôn kính đặc biệt dành cho nghi lễ.

Thầy cúng tiến hành nghi lễ khai đàn tại lễ Tẩu sai. Ảnh: Sơn Tùng

Điều làm nên nét độc đáo của Lễ Tẩu sai chính là quy mô tổ chức lớn, tính cộng đồng sâu sắc và sự chuẩn bị vô cùng công phu. Từ khi thống nhất tổ chức, trưởng họ cùng các bậc cao niên sẽ lựa chọn người thụ lễ và bắt đầu quá trình chuẩn bị kéo dài từ nửa năm đến cả năm. Các gia đình không chỉ lo lễ vật mà còn phải học chữ, luyện nghi thức, chuẩn bị trang phục truyền thống tỉ mỉ đến từng chi tiết. Mỗi công đoạn đều thể hiện sự nghiêm cẩn, lòng thành kính với tổ tiên và thế giới tâm linh.

Trưởng họ Lý của người Dao Tiền tại xóm Gảm Tẹn, xã Tam Kim cho biết: Lễ Tẩu sai của dân tộc Dao Tiền được chia thành hai nghi lễ nhỏ: Sìn pè đàng và tẩu sai. Trong đó, “Sìn pè đàng” được tiến hành sau khi chuẩn bị xong các công việc, như: Quần áo mặc tại nghi lễ, rượu, gạo, rau cỏ, nhu yếu phẩm, hương, giấy bản để viết sớ… Đích thân trưởng họ sẽ đi đến nhà một ông thầy cúng (thường là người ở ngoài dòng họ) để xem ngày tổ chức lễ. Lễ “Sìn pè đàng” thường được tổ chức trước ngày tổ chức lễ cấp sắc 12 đèn khoảng từ 1 - 3 tháng. Mục đích của lễ này là để thông báo tới Ngọc Hoàng, Tam Thanh, tổ tiên về việc dòng họ đã chuẩn bị xong các công việc cho đại lễ. Kể từ nay, toàn bộ dòng họ sẽ cùng khất nguyện, trai giới để đảm bảo sự thanh sạch cho toàn bộ các cá nhân, gia đình trước khi tiến hành đại lễ. Nghi lễ này thường được tiến hành trong thời gian 2 ngày 1 đêm với sự tham gia của 3 thầy cúng.

Sau khi hoàn tất việc tổ chức lễ “Sìn pè đàng”, dòng họ sẽ bước vào quá trình trai giới, kiêng cữ… để chuẩn bị cho lễ Tẩu sai. Thời gian giữa hai lễ này thường kéo dài trong khoảng từ 1 - 3 tháng, hãn hữu mới có trường hợp kéo dài hơn. Trong thời gian này, các hộ gia đình trong dòng họ phải khẩn trương thực hiện các công việc chuẩn bị quần áo cho nghi lễ, riêng cặp vợ chồng của người đệ tử thụ lễ sẽ phải chuẩn bị quần áo riêng, trang phục của người chồng có thêm mũ hình mào gà, váy choàng, thắt lưng ở hai đầu đính các dải tua rua, tựa như hình những chùm bông kê, trang phục của người vợ có thêm mũ quan; chuẩn bị tiền, gạo, rượu, rau xanh, hương, tiền giấy bản, giấy bản dùng để viết sớ, kiêng không được quan hệ nam nữ, vợ chồng trong thời gian chuẩn bị tiến hành lễ cấp sắc 12 đèn... Trong thời gian này, nếu chẳng may có tang, kể cả khi dòng họ đã tổ chức xong lễ “Sìn pè đàng” cũng phải dừng lại, chờ cho đến khi hết tang thì tổ chức lại.

Tại lễ tẩu sai sẽ có tới 14 thầy cúng để viết sớ, mỗi thầy khi đi hành lễ thường mang theo từ 1 - 3 người đệ tử giúp việc. Trong các loại sớ, quan trọng nhất là hai loại sớ: sớ dành cho cõi dương, sớ dành cho cõi âm. Cùng với việc viết sớ, thầy làm tiền giấy cũng được mời về nhà trưởng họ để thực hiện công việc. Thời gian tiến hành lễ tẩu sai thường kéo dài khoảng 3 - 5 đêm với nhiều thủ tục, lễ thức, như: Lễ dâng lợn cúng tổ tiên và thần thánh; cúng báo thổ công giúp quản lý các đồ vật và tiếp đón pháp sư, binh mã; lễ cúng báo tổ tiên, thần thánh về việc dòng họ bắt đầu thực hiện chay tịnh cho cấp sắc 12 đèn; lễ dẫn binh mã của đệ tử ra ngũ đài để tập nhảy múa; lễ cúng và nhảy múa chia vui với binh mã của các đệ tử và các linh hồn xấu số đã được chuộc về đoàn tụ cùng tổ tiên; lễ đưa các đệ tử đi qua sông suối và cúng cho các đệ tử hóa thân thành chim phượng bay lên ngũ đài; cấp ấn tín cho các đệ tử thụ lễ và cúng đưa các bà vợ của đệ tử đi qua sông suối; cúng đón điều tốt cho vợ chồng các đệ tử; giao binh mã của từng đệ tử cho Ngọc Hoàng, báo cáo trời đất về đám tẩu sai đã hoàn thành…

Sau khi trưởng họ thông báo thời gian tổ chức lễ, những người phụ nữ khẩn trương chuẩn bị trang phục truyền thống cho lễ Tẩu sai.

Anh Lý Văn Tu, dân tộc Dao tiền xã Tam Kim chia sẻ: Được cấp sắc 12 đèn không chỉ là niềm vinh dự lớn lao mà còn là trách nhiệm nặng nề. Từ ngày được cấp sắc tôi càng ý thức rõ mình phải sống đúng đạo lý, giữ gìn phẩm hạnh, tiếp tục học hỏi, rèn luyện để xứng đáng với danh vị được trao. Gương mẫu trong cuộc sống, giữ gìn sự đoàn kết trong dòng họ, cùng mọi người xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc, không phụ lòng tin yêu của tổ tiên và cộng đồng. Tôi luôn sẵn sàng đem hết khả năng của mình để thực hành các nghi lễ, giúp đỡ bà con trong đời sống tâm linh, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc Dao Tiền.

Ẩn sâu trong từng nghi thức Lễ Tẩu sai là những giá trị nhân văn bền vững, đề cao đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự gắn kết dòng họ, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Người được cấp sắc không chỉ nhận vinh dự mà còn gánh trên mình nghĩa vụ gìn giữ truyền thống, giúp đỡ dân làng trong đời sống tâm linh. Đồng thời, nghi lễ cũng hướng con người tới sự thanh sạch, sống đúng đạo lý, biết tu dưỡng bản thân.

Ngày nay, cộng đồng người Dao Tiền đã có nhiều điều chỉnh Lễ Tẩu sai phù hợp với đời sống hiện đại, như: thời gian hành lễ có thể rút ngắn xuống còn 2 - 3 ngày; chi phí phù hợp, không gây lãng phí, ảnh hưởng đến kinh tế gia đình; những người ngoài dòng họ đã được phép tham dự, quan sát; kết hợp lễ cấp sắc với cầu an, cầu tài, cầu lộc cho gia đình; không còn nặng phân biệt đối xử giữa người được cấp sắc với người chưa được cấp sắc như trước kia… Nhưng cơ bản vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của nghi lễ truyền thống.

Sự thiêng thiêng, công phu và chiều sâu nhân văn của nghi lễ Tẩu sai đã góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Dao Tiền và làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa dạng, giàu bản sắc của Cao Bằng. Đây chính là di sản quý, cần được trân trọng, gìn giữ và phát huy.