Không vì áp lực mà giải ngân ngân sách khoa học, công nghệ bằng mọi giá

Phát biểu mở đầu phần trả lời chất vấn tại Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cảm ơn Quốc hội và cử tri cả nước đã quan tâm, đồng hành cùng ngành trong thời gian qua; đồng thời tập trung làm rõ ba nhóm vấn đề: ý nghĩa chiến lược và kết quả triển khai Nghị quyết 57, những tồn tại, hạn chế và các nội dung đại biểu Quốc hội chất vấn.

Nghị quyết 57 tạo chuyển động mới về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị thể hiện tầm nhìn mang tính lịch sử khi xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, động lực phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại và động lực chính của mô hình phát triển mới.

Từ khi Nghị quyết được ban hành, riêng Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu trình Quốc hội, Chính phủ ban hành theo thẩm quyền 195 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó Quốc hội đã thông qua 11 luật và một nghị quyết đặc thù là Nghị quyết 193. Theo Bộ trưởng, về cơ bản, thể chế triển khai Nghị quyết 57 đã được hoàn thiện.

Nguồn lực ngân sách dành cho lĩnh vực này cũng tăng nhanh: năm 2025 bố trí 75.000 tỷ đồng, năm 2026 là 95.000 tỷ đồng và năm 2027 dự kiến 120.000 tỷ đồng.

Sau gần 2 năm triển khai, Bộ trưởng cho biết nhiều kết quả đã được ghi nhận. Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2026 của Việt Nam tăng một bậc, xếp thứ 43/139 quốc gia và đứng thứ 3 ASEAN. Việt Nam đã phê duyệt 11 nhiệm vụ công nghệ chiến lược với tổng kinh phí 6.600 tỷ đồng, trong đó vốn xã hội hóa chiếm 71,8%; đồng thời phê duyệt đồng tài trợ 11 nhiệm vụ nghiên cứu chung Việt Nam - Nhật Bản về chip bán dẫn với tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng.

Một số doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ lõi trong các lĩnh vực như 5G, robot, thiết bị bay không người lái (UAV), camera AI và vắc xin.

Trong lĩnh vực viễn thông, tốc độ Internet di động của Việt Nam tăng 50 bậc, lên vị trí thứ 8 thế giới. Mạng 5G đã phủ sóng 93,4% dân số, với 27,2 triệu thuê bao. Việt Nam đã phủ sóng 483 thôn lõm sóng và kích hoạt hệ thống Internet vệ tinh tại 196 điểm khó khăn nhất. Đến nay, cơ bản 100% thôn, bản trên cả nước đã được phủ sóng viễn thông. Với kết quả này, Việt Nam nhận Giải thưởng Lãnh đạo Chính phủ năm 2026 do Hiệp hội Thông tin di động toàn cầu trao tặng.

Doanh thu công nghiệp công nghệ số trong 10 tháng đầu năm 2026 ước đạt 254,6 tỷ USD, tăng 53%. Việt Nam đã ban hành Khung kiến trúc tổng thể số quốc gia, danh mục 79 nền tảng dùng chung; 70/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành và 8/12 cơ sở dữ liệu trọng yếu đã được đồng bộ với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Cả nước có hơn 36 triệu chứng thư ký số được cấp.

Đáng chú ý, chỉ số AI toàn cầu của Việt Nam tăng 18 bậc. Theo Báo cáo xếp hạng năng lực cạnh tranh số và trí tuệ nhân tạo thế giới năm 2026, Việt Nam đứng thứ 36 thế giới và thứ 3 ASEAN.

Bên cạnh kết quả đạt được, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế. Đến ngày 30/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước.

Việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế; định giá tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước còn lúng túng; một số nhiệm vụ công nghệ chiến lược triển khai chậm. Công tác xây dựng dữ liệu chưa đáp ứng yêu cầu về tiến độ và tính đồng bộ. Tại một số địa phương, cán bộ cấp xã phải sử dụng nhiều phần mềm, người dân vẫn phải cung cấp lại thông tin. Năng lực kiểm chứng AI, bảo vệ dữ liệu và ứng phó với nội dung giả mạo cũng cần tiếp tục được nâng cao.

Làm chủ công nghệ lõi phải có lộ trình, không thể nóng vội

Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn chất vấn.

Trả lời câu hỏi của Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (Đoàn Phú Thọ) về khả năng làm chủ công nghệ lõi, trong đó có công nghệ vật liệu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng cần nhìn nhận việc làm chủ công nghệ theo từng công đoạn của quá trình tạo ra sản phẩm.

Lấy ví dụ về 5G và chip bán dẫn, Bộ trưởng cho biết Việt Nam có thể làm chủ khâu thiết kế, nhưng khâu chế tạo chip vẫn phải thực hiện ở nước ngoài, do liên quan đến vật liệu và nhiều yếu tố công nghệ khác. Một sản phẩm công nghệ chiến lược gồm nhiều công đoạn, trong đó Việt Nam đã làm chủ được một số khâu nhưng chưa thể làm chủ toàn bộ quy trình.

Về định hướng, Bộ trưởng cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ chia thành hai nhóm tiếp cận. Với những công nghệ có thể ứng dụng ngay, có thể thực hiện chuyển giao từ nước ngoài để sản xuất trong nước, như công nghệ vắc xin, qua đó sớm đóng góp cho phát triển kinh tế.

Đối với những công nghệ đòi hỏi thời gian dài, cần chia thành từng nhóm vấn đề để đặt hàng nhiệm vụ nghiên cứu, giải quyết từng khâu. Chẳng hạn, UAV là hệ thống tích hợp nhiều công nghệ, từ chip bán dẫn, cơ khí đến khoa học và công nghệ vật liệu. Vì vậy, không thể đặt mục tiêu làm chủ đồng thời tất cả các công nghệ mà cần có lộ trình về nhiệm vụ cụ thể.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy chất vấn.

Trả lời Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn Hưng Yên) về tình trạng người dân phải đi lại nhiều lần khi thực hiện thủ tục hành chính, cán bộ cấp xã phải sử dụng nhiều phần mềm, Bộ trưởng cho biết công tác xây dựng dữ liệu thuộc phạm vi phụ trách của Bộ Công an. Tuy nhiên, Bộ trưởng cũng chỉ ra ba khó khăn chính: dữ liệu được lưu trữ ở nhiều nơi, nhiều đơn vị qua thời gian dài nên việc đồng bộ, xây dựng lại cơ sở dữ liệu cần thời gian; định mức, chi phí xây dựng dữ liệu khác nhau tùy độ phức tạp; nguồn nhân lực phục vụ công việc này còn hạn chế.

Đối với tình trạng người dân phải thực hiện thủ tục nhiều lần và cán bộ phải sử dụng nhiều phần mềm, Bộ trưởng nêu các nguyên nhân gồm: phần mềm chưa kết nối đồng bộ; quy trình, biểu mẫu chưa thống nhất; dữ liệu chưa đầy đủ; thiết bị, đường truyền và hỗ trợ kỹ thuật tại một số nơi chưa đáp ứng; năng lực tiếp cận công nghệ số của một bộ phận người dân và cán bộ cấp xã còn hạn chế.

Để khắc phục, Bộ Khoa học và Công nghệ đang triển khai Khung kiến trúc tổng thể số quốc gia, đồng thời trực tiếp khảo sát, hỗ trợ các địa phương. Qua làm việc tại một số xã, Bộ đã thống kê được 29 bài toán cụ thể mà cán bộ cấp xã đang gặp phải, từ đó xây dựng giải pháp hướng dẫn phù hợp, sau đó tổng quát hóa để nhân rộng.

Bộ cũng tiếp tục tìm hiểu công việc hằng ngày, hằng tuần, hằng tháng và các loại báo cáo mà cán bộ cấp xã phải thực hiện để xây dựng hệ thống bài giảng, cập nhật kiến thức, nâng cao kỹ năng chuyển đổi số cho đội ngũ này.

Không chạy theo giải ngân bằng mọi giá

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu chất vấn.

Trả lời câu hỏi của Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An) về trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ trong giải ngân, Bộ trưởng Vũ Hải Quân làm rõ quy trình phân bổ dự toán ngân sách cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo đó, các Bộ, ngành, địa phương xây dựng dự toán, gửi Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp, rà soát sơ bộ; sau đó Bộ chuyển Bộ Tài chính để phối hợp cấp kinh phí cho các đơn vị.

Như vậy, trách nhiệm liên quan đến quá trình này được phân định ở ba khâu: đơn vị lập dự toán phải bảo đảm đầy đủ thông tin, gắn với sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện cấp kinh phí. Bộ trưởng thừa nhận tiến độ giải ngân có thể chịu ảnh hưởng từ quá trình tổng hợp, phân bổ và thẩm định dự toán của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Để khắc phục, Bộ đang triển khai ba giải pháp. Thứ nhất, tiếp tục làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn lập dự toán, đồng thời tổ chức các phiên họp trực tuyến với Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ nhằm hỗ trợ quá trình đề xuất.

Thứ hai, xây dựng hệ thống thông tin để các Bộ, ngành, địa phương lập dự toán trực tuyến; Bộ Khoa học và Công nghệ có thể thẩm định, hướng dẫn trực tiếp trên hệ thống. Cách làm này nhằm rút ngắn thời gian trao đổi, nâng cao chất lượng lập và thẩm định dự toán.

Thứ ba, đặt yêu cầu hiệu quả sử dụng ngân sách lên hàng đầu. Bộ trưởng thừa nhận áp lực giải ngân là có thật, nhất là khi các doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đang rất cần kinh phí để phát triển công nghệ. Tuy nhiên, theo ông, áp lực lớn hơn là phải bảo đảm từng đồng ngân sách được giải ngân đều mang lại hiệu quả.

“Chúng tôi cũng không vì áp lực này mà bằng mọi giá để giải ngân các kinh phí đó”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh tiến độ phân bổ, giải ngân mà còn phải bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục tiêu, tạo ra sản phẩm và giá trị thực chất cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.