Đổi mới sáng tạo cần 'bắt tay 3 nhà': Làm sao để không đứt gãy?

Xu hướng hợp tác tất yếu

Cơ chế liên kết Nhà nước - viện/trường - doanh nghiệp được thể hiện rõ nét và là một trong những trọng tâm đột phá của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo (KHCN&ĐMST) và Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Nghiên cứu khoa học không chỉ dừng ở việc tạo ra kết quả nghiên cứu mà phải hướng tới hình thành công nghệ, sản phẩm và doanh nghiệp công nghệ Việt Nam.

Theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Thanh - Hiệu trưởng Trường Điện - Điện tử (thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội), hiện nay, nhu cầu hợp tác nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp với các trường đại học đang gia tăng rõ rệt. Đây là xu thế tất yếu khi nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp ngày càng phát triển.

Nếu nhìn lại khoảng 20 năm trước, số lượng doanh nghiệp có nhu cầu nghiên cứu - phát triển (R&D) và hợp tác với các cơ sở đào tạo, nghiên cứu còn khá hạn chế. Đến nay, khi doanh nghiệp phát triển đến một quy mô nhất định, đặc biệt là các doanh nghiệp khoa học công nghệ, nhu cầu liên kết với trường đại học trở nên ngày càng cấp thiết.

Sự hợp tác này không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn tạo điều kiện để tri thức, kết quả nghiên cứu từ nhà trường được chuyển giao vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Theo đánh giá của PGS.TS. Nguyễn Hữu Thanh, bên cạnh các doanh nghiệp nước ngoài, nhiều doanh nghiệp lớn trong nước cũng đang dành sự quan tâm ngày càng lớn tới hoạt động chuyển giao công nghệ và hợp tác nghiên cứu với các trường đại học, viện nghiên cứu. Xu hướng này thể hiện khá rõ ở những doanh nghiệp như Viettel, EVN, Vingroup, cũng như các doanh nghiệp FDI như Samsung và nhiều tập đoàn khác.

"Nhu cầu này đang gia tăng và đây là tín hiệu rất tích cực đối với sự phát triển của khoa học công nghệ. Thay vì phải đặt hàng nghiên cứu hoặc sử dụng các kết quả nghiên cứu từ các tổ chức quốc tế, ngày càng nhiều doanh nghiệp quan tâm, chủ động đặt hàng và hợp tác nghiên cứu với các viện, trường trong nước. Đây thực sự là một tín hiệu đáng mừng", PGS.TS. Nguyễn Hữu Thanh nhận định.

Tháo rào cản, tránh đứt gãy

Phát biểu tại lễ kỷ niệm 120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu gắn hoạt động nghiên cứu với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, doanh nghiệp và thị trường. Định hướng này cho thấy chủ trương của nghiên cứu khoa học không chỉ dừng ở việc tạo ra kết quả nghiên cứu mà phải hướng tới hình thành công nghệ, sản phẩm và doanh nghiệp công nghệ Việt Nam.

Khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa, nhà khoa học có thể được hưởng tới 30% giá trị lợi ích thu được.

Theo ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), để đạt mục tiêu đó cần thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cho phép hình thành doanh nghiệp khoa học công nghệ từ phòng thí nghiệm.

Ông Nghiệm cho rằng mô hình liên kết “3 nhà” gồm Nhà nước - viện/trường - doanh nghiệp đang trở thành yêu cầu gần như bắt buộc để phát triển công nghệ chiến lược. Trong đó, doanh nghiệp đưa ra bài toán thực tiễn; viện nghiên cứu, trường đại học cung cấp giải pháp công nghệ; còn Nhà nước xây dựng cơ chế, chính sách và công cụ hỗ trợ để công nghệ nhanh chóng đi vào thị trường.

“Không dừng lại ở các chương trình phối hợp hay chuyển giao đơn lẻ, liên kết ‘3 nhà’ cần được nhìn nhận như nền tảng quan trọng để hình thành thị trường khoa học và công nghệ hiện đại tại Việt Nam”, ông Nghiệm nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo ông, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực mà còn ở tư duy quản lý. Đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro, trong khi cơ chế hiện hành vẫn thiên về quản lý an toàn và kiểm soát hành chính. Nếu mọi nhiệm vụ khoa học đều chịu áp lực “không được thất bại” thì rất khó tạo ra các công nghệ đột phá.

Vì vậy, cần mạnh dạn triển khai các cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), khoán theo kết quả đầu ra, quản lý rủi ro trên số lớn và xây dựng môi trường pháp lý linh hoạt hơn cho startup công nghệ, doanh nghiệp spin-off (công ty khởi nghiệp) và các nhóm nghiên cứu sáng tạo. Chấp nhận rủi ro có kiểm soát là điều kiện cần để tạo ra đột phá công nghệ trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Chia sẻ về các điều kiện để phát triển công nghệ chiến lược và công nghệ lõi, ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), cho rằng các viện nghiên cứu, trường đại học - lực lượng chủ lực trong nghiên cứu và làm chủ công nghệ lõi - cần được áp dụng cơ chế khoán chi linh hoạt và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học.

Trong khi đó, doanh nghiệp không nhất thiết cần hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách mà quan tâm nhiều hơn đến các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn và bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Cũng theo ông Đào Ngọc Chiến, đối với các viện nghiên cứu và trường đại học, cơ chế chính sách hiện nay đã có nhiều chuyển biến theo hướng cởi mở hơn. Cơ chế khoán chi theo sản phẩm cuối cùng đã được triển khai, cùng với nhiều chính sách ưu đãi về thuế thu nhập cá nhân dành cho đội ngũ nhà khoa học.

Đáng chú ý, khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa, nhà khoa học có thể được hưởng tới 30% giá trị lợi ích thu được. Các cơ chế khuyến khích này đều đã được quy định trong luật và các nghị định hiện hành.

Từ những yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra có thể thấy cần tạo được cơ chế để Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng tham gia vào một chuỗi phát triển công nghệ hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, thử nghiệm tới thương mại hóa sản phẩm.