Đổi mới thực chất, phân cấp gắn với nguồn lực

Rõ khái niệm, thống nhất cách xử lý ngân sách cuối năm

Góp ý hồ sơ dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), ĐBQH Trần Nhật Minh (Nghệ An) đề nghị làm rõ một số khái niệm và quy định liên quan đến xử lý ngân sách cuối năm, bảo đảm thống nhất cách hiểu và thực hiện giữa các địa phương.

Tại khoản 14 Điều 4, dự thảo quy định: “Dự toán chi còn lại của cấp ngân sách là dự toán chi của cấp ngân sách đã được cấp có thẩm quyền quyết định nhưng hết năm ngân sách chưa phân bổ, sử dụng, bao gồm cả dự phòng (nếu có)”.

ĐBQH Trần Nhật Minh (Nghệ An) phát biểu

Theo đại biểu, quy định này đã làm rõ đối với phần dự toán chi chưa phân bổ nhưng có thể dẫn đến cách hiểu rằng các khoản đã giao cho đơn vị sử dụng ngân sách, đến hết năm chưa sử dụng hết, còn nhiệm vụ chi và được phép chuyển nguồn sang năm sau cũng thuộc phạm vi “dự toán chi còn lại của cấp ngân sách”. Cách xác định như vậy chưa phù hợp với bản chất của khoản kinh phí đã được giao dự toán và đang tiếp tục thực hiện theo chế độ chuyển nguồn.

Khái niệm này là căn cứ quan trọng để xác định nguồn tăng thu, dự toán chi còn lại, chuyển nguồn và xử lý ngân sách cuối năm. Nếu không được quy định, hướng dẫn rõ có thể dẫn đến cách hiểu và thực hiện khác nhau giữa các địa phương.

Vì vậy, đại biểu đề nghị xác định “dự toán chi còn lại của cấp ngân sách” là phần dự toán đã được cấp có thẩm quyền quyết định nhưng hết năm ngân sách chưa phân bổ, bao gồm cả dự phòng ngân sách; không bao gồm khoản đã giao cho đơn vị sử dụng ngân sách, còn nhiệm vụ chi và được phép chuyển nguồn. Các khoản đã giao nhưng không được phép chuyển nguồn thì bị hủy dự toán theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước.

Tại khoản 43 Điều 4, dự thảo quy định: “Nợ đọng xây dựng cơ bản là giá trị khối lượng thực hiện đã được nghiệm thu của chương trình, nhiệm vụ, dự án đầu tư công nhưng chưa được cấp có thẩm quyền giao danh mục và mức chi đầu tư công 5 năm, không bao gồm các dự án đầu tư công khẩn cấp, dự án đầu tư công đặc biệt, dự án đã thực hiện chuyển tiếp qua kỳ kế hoạch đầu tư công 5 năm tiếp theo”.

Đại biểu cho rằng, khái niệm này chưa bao quát trường hợp dự án được bố trí kế hoạch hằng năm từ nguồn tăng thu, dự toán chi còn lại. Đây là những nguồn phát sinh hằng năm, chưa thể dự toán trước để đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn, nên cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện.

Các ĐBQH tham dự thảo luận tổ

Đại biểu cũng đề nghị phân biệt rõ khoản dự toán chi ngân sách chưa phân bổ thuộc dự phòng ngân sách theo khoản 8 Điều 4 và Điều 11 với khoản dự toán chưa phân bổ chi tiết quy định tại điểm a khoản 2 Điều 31 và điểm d khoản 4 Điều 32. Qua đó, bảo đảm tuân thủ quy định tại khoản 1 Điều 11 về mức bố trí dự phòng từ 2% đến 5% tổng chi ngân sách mỗi cấp, trong đó bao gồm khoản chi cho những nhiệm vụ cần thiết khác thuộc nhiệm vụ chi của từng cấp ngân sách nhưng chưa được dự toán; đồng thời hạn chế tình trạng các khoản chưa phân bổ chi tiết ngoài dự phòng chiếm tỷ trọng lớn trong dự toán hằng năm.

Đối với điểm l khoản 3 Điều 86, đại biểu đề nghị bổ sung cụm từ “ý kiến của cơ quan có thẩm quyền” vào quy định về các khoản kinh phí phải hoàn trả ngân sách cấp trên. Thực tế, một số khoản phải hoàn trả không phát sinh từ kết luận, kiến nghị của cơ quan thanh tra, kiểm toán mà được xác định trên cơ sở ý kiến của cơ quan có thẩm quyền trong quá trình rà soát, thẩm định, xác nhận số liệu, như kinh phí thực hiện các chính sách an sinh xã hội do Trung ương ban hành.

Trường hợp địa phương đã có văn bản báo cáo hoặc được cơ quan có thẩm quyền xác định nghĩa vụ hoàn trả thì cần có cơ sở pháp lý để hạch toán, chuyển nguồn và hoàn trả ngân sách cấp trên. Việc bổ sung sẽ bảo đảm bao quát đầy đủ các trường hợp phát sinh và tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho địa phương thực hiện.

Các ĐBQH tỉnh Nghệ An dự thảo luận tại tổ

Về Điều 91, đại biểu Trần Nhật Minh đề nghị nghiên cứu bỏ quy định UBND phải báo cáo Thường trực HĐND cùng cấp cho ý kiến trước khi trình HĐND phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương. Hồ sơ quyết toán đã phải qua quy trình thẩm tra của Ban Kinh tế - Ngân sách trước khi trình HĐND xem xét, quyết định.

Việc bổ sung bước xin ý kiến Thường trực HĐND sẽ làm phát sinh thủ tục, kéo dài thời gian hoàn thiện hồ sơ, trong khi Luật Tổ chức chính quyền địa phương không quy định thẩm quyền này của Thường trực HĐND.

Đồng bộ hệ thống kế hoạch, phân định rõ thẩm quyền

Từ góc độ hệ thống kế hoạch, ĐBQH Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) cho rằng, việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công phải được thể hiện đồng bộ. Theo đó, kế hoạch đầu tư công trung hạn cần được tích hợp vào kế hoạch tài chính 5 năm; dự toán ngân sách nhà nước hằng năm phải bao gồm dự toán chi đầu tư công.

ĐBQH Nguyễn Trường Giang (Lâm Đồng) phát biểu

Đồng thời, cần rà soát, sửa đổi các luật có liên quan như Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công… để bảo đảm đồng bộ với những thay đổi về phân cấp và quản lý nguồn lực.

Đại biểu nhấn mạnh, phân cấp phải tuân thủ Hiến pháp. Thẩm quyền quyết định dự toán ngân sách nhà nước, nhất là nguồn ngân sách trung ương, trong đó có phần dự phòng 10% chưa phân bổ, thuộc Quốc hội. Trường hợp cần linh hoạt trong điều hành, Quốc hội có thể ủy quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định phân bổ và báo cáo tại kỳ họp gần nhất.

Khi chuyển nhiệm vụ từ Chính phủ xuống chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp xã, phải phân bổ nguồn lực tương ứng; không thể chỉ giao thêm nhiệm vụ, thẩm quyền mà không bảo đảm điều kiện thực hiện.

Các ĐBQH tỉnh Lâm Đồng dự phiên thảo luận tại tổ

Cùng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới thực chất, ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) cho rằng, việc hợp nhất phải tạo chuyển biến trong cơ chế quản lý nguồn lực công, không chỉ là sự tích hợp về kỹ thuật. Quy trình lập, phân bổ, giao dự toán và điều hành ngân sách cần được đơn giản hóa nhưng vẫn phải bảo đảm yêu cầu đặc thù của đầu tư công, nhất là quản lý theo vòng đời dự án, điều kiện bố trí vốn, tiến độ, giải ngân và đánh giá hiệu quả. Việc tích hợp kế hoạch đầu tư công trung hạn vào kế hoạch tài chính 5 năm cũng phải đi kèm các nguyên tắc, tiêu chí, thứ tự ưu tiên và cơ cấu phân bổ vốn rõ ràng.

Thẩm quyền quyết định của Quốc hội, HĐND và thẩm quyền điều hành của Chính phủ, UBND phải được phân định rõ, không để việc điều chỉnh làm thay đổi các chỉ tiêu lớn và cơ cấu nguồn lực đã được cơ quan dân cử quyết định. Luật cũng cần quy định khung tiêu chí, nguyên tắc và giới hạn phân loại dự án nhóm A, B, C, không giao toàn bộ cho Chính phủ.

ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) phát biểu

Theo đại biểu, thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư và quyết định đầu tư của cấp xã phải phù hợp với quy mô, tính chất dự án, nguồn vốn và năng lực thực tế; đồng thời có cơ chế hỗ trợ địa phương chưa đáp ứng yêu cầu. Kết quả đánh giá sau đầu tư phải được sử dụng để xác định trách nhiệm và làm căn cứ giao dự án, phân bổ vốn ở giai đoạn tiếp theo.

Đại biểu cũng đề nghị kiểm soát chặt vốn vay và bội chi ngân sách địa phương, theo dõi riêng từng khoản vay, mục đích sử dụng, chi phí vay và nguồn trả nợ. Cơ chế linh hoạt giữa chi đầu tư và chi thường xuyên không được làm thay đổi bản chất nhiệm vụ, trở thành cách né tránh thủ tục đầu tư công, chia nhỏ dự án hoặc dịch chuyển nguồn lực đầu tư sang chi thường xuyên.

Toàn cảnh phiên thảo luận Tổ 7, sáng 19/8.

Đối với dự phòng ngân sách, quỹ dự trữ tài chính và số tăng thu trong năm, cần quy định rõ điều kiện, thứ tự ưu tiên sử dụng, trước hết là giảm bội chi, trả nợ, tăng dự phòng và xử lý nhiệm vụ cấp bách. Việc chuyển nguồn vốn đầu tư công phải được thu hẹp, căn cứ nguyên nhân chậm giải ngân, mức độ hoàn thành thủ tục và khả năng thực hiện; nếu hết thời hạn được phép mà vẫn không giải ngân hết thì phải hủy dự toán và xem xét trách nhiệm.

ĐBQH Dương Khắc Mai đồng thời đề nghị đẩy mạnh số hóa, kết nối dữ liệu quản lý ngân sách với cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư công; đầu tư hạ tầng số và đào tạo cán bộ, nhất là ở cấp xã. Các quy định chuyển tiếp phải bảo đảm không làm gián đoạn kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030 và các chương trình, dự án đang triển khai.