Đổi mới tư duy luật học so sánh để phát triển pháp luật đương đại

Về phía Trường Đại học Luật Hà Nội, có sự tham dự và chỉ đạo của TS. Hoàng Xuân Châu - Phó Hiệu trưởng, TS. Nguyễn Hiền Phương – Phó Viện trưởng phụ trách Viện Luật so sánh. Đặc biệt, sự kiện còn có sự góp mặt của các chuyên gia gạo cội như GS.TS Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học Việt Nam; GS.TS. Lê Minh Tâm - Nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, GS.TS. Vũ Công Giao - Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội, GS.TS. Thái Vĩnh Thắng - Nguyên Trưởng Khoa Pháp luật hành chính - nhà nước cùng đại diện từ các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và các cơ sở đào tạo luật danh tiếng.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Phó Hiệu trưởng Nhà trường Hoàng Xuân Châu nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, luật học so sánh ngày càng khẳng định vai trò là một công cụ khoa học pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua việc nghiên cứu, đối chiếu và phân tích các hệ thống pháp luật khác nhau, luật học so sánh không chỉ giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt giữa các mô hình pháp lý mà còn tạo cơ sở để tiếp thu có chọn lọc các kinh nghiệm lập pháp và áp dụng pháp luật tiến bộ phục vụ quá trình cải cách và hoàn thiện pháp luật quốc gia.

Đối với Việt Nam, trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế toàn diện hiện nay, việc nghiên cứu và vận dụng luật học so sánh có ý nghĩa rất thiết thực. Thực tiễn lập pháp thời gian qua cho thấy nhiều chế định pháp luật quan trọng đã được xây dựng và hoàn thiện trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế, góp phần nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới như chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, pháp luật về trọng tài thương mại, chế định tài sản hay các quy định liên quan đến chuyển đổi số,…

Phó Hiệu trưởng Hoàng Xuân Châu phát biểu khai mạc Hội thảo.

Qua đó, Phó Hiệu trưởng Hoàng Xuân Châu hy vọng, Hội thảo sẽ là diễn đàn học thuật quan trọng để các nhà khoa học, các chuyên gia, giảng viên, nghiên cứu sinh và những người làm công tác thực tiễn cùng trao đổi, chia sẻ các quan điểm nghiên cứu liên qua đến vai trò của luật học so sánh trong sự phát triển của pháp luật đương đại.

Đề cập xu hướng phát triển của luật học so sánh trong xã hội đương đại, GS.TS Lê Minh Tâm cho rằng lĩnh vực này sẽ tiếp tục mở rộng phạm vi nghiên cứu, góp phần tháo gỡ các rào cản từ tư duy pháp lý cũ, đồng thời tiếp cận sâu hơn các yếu tố về điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và năng lực thực thi pháp luật của từng quốc gia. Qua đó, luật học so sánh không chỉ phân tích kết quả pháp lý mà còn đi sâu lý giải nguyên nhân hình thành các mô hình pháp luật khác nhau.

GS.TS Lê Minh Tâm phát biểu tại Hội thảo.

Theo GS.TS Lê Minh Tâm, trong giai đoạn hiện nay, luật học so sánh đã trở thành yếu tố nội sinh không thể thiếu đối với hoạt động nghiên cứu khoa học pháp lý, đào tạo luật, xây dựng chính sách cũng như thực tiễn thi hành pháp luật ở Việt Nam. Đây cũng là công cụ quan trọng giúp các nhà hoạch định chính sách, cơ quan xây dựng pháp luật và đội ngũ chuyên gia tiếp cận kinh nghiệm quốc tế, lựa chọn mô hình phù hợp và đề xuất các giải pháp thể chế hiệu quả cho quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

GS.TS Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học Việt Nam đã chỉ ra nhiều hạn chế của tư duy so sánh truyền thống hiện nay, như nặng về nghiên cứu văn bản pháp luật nhưng chưa chú trọng đúng mức tới thực tiễn vận hành; thiên về tham khảo mô hình nước ngoài nhưng chưa đánh giá đầy đủ điều kiện tiếp nhận tại Việt Nam; còn xem luật học so sánh chủ yếu là công cụ hỗ trợ nghiên cứu pháp luật nước ngoài thay vì một nền tảng phục vụ xây dựng lý luận, thiết kế chính sách và dự báo xu hướng phát triển pháp luật…

Đề cập định hướng đổi mới trong thời gian tới, GS.TS Võ Khánh Vinh cho rằng cần chuyển từ so sánh hình thức sang so sánh bản chất và thực chất; từ so sánh quy phạm sang so sánh chức năng; từ tiếp thu kinh nghiệm đơn thuần sang chọn lọc, nội địa hóa; từ so sánh tĩnh sang so sánh động; đồng thời mở rộng tiếp cận liên ngành và xuyên ngành trong nghiên cứu pháp luật.

GS.TS Võ Khánh Vinh phát biểu tại Hội thảo.

Bên cạnh đó, GS.TS Võ Khánh Vinh đề xuất tăng cường nghiên cứu so sánh trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, quyền con người và phát triển bền vững; đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật nước ngoài, án lệ và các báo cáo chính sách phục vụ nghiên cứu so sánh, tham mưu hoạch định chính sách và hoạt động đào tạo pháp luật.

Chương trình Hội thảo được chia thành hai phiên thảo luận chuyên sâu:

Phiên I: Một số vấn đề chung về vai trò của luật học so sánh trong phát triển pháp luật đương đại. Nội dung phiên này tập trung vào sự phát triển của pháp luật đương đại và vai trò của luật học so sánh; những yêu cầu đối với việc sử dụng luật học so sánh trong phát triển pháp luật đương đại; phương pháp nghiên cứu so sánh luật góp phần phát triển pháp luật đương đại.

Phiên II: Những ứng dụng cụ thể của luật học so sánh trong phát triển pháp luật đương đại – Góc nhìn Việt Nam. Tại phiên này, các chuyên gia, nhà khoa học đã phân tích sâu sắc về việc sử dụng luật học so sánh trong phát triển pháp luật hình sự, trong phát triển chế định tài sản trong pháp luật dân sự, trong phát triển pháp luật về dịch vụ logistics nhìn từ thực tiễn ở Việt Nam.

Với sự tham của các nhà khoa học, các chuyên gia pháp lý có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu và thực tiễn, Hội thảo đã ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi sâu sắc, nhiều góc nhìn khoa học đa chiều cũng như những đề xuất có giá trị nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học pháp lý và hoạt động hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam trong thời gian tới.