Đối thoại chính sách cho ngành bán hàng đa cấp

Ngày 15/7, thực hiện chỉ đạo từ Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức tọa đàm "Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - Vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy". Sự kiện nhằm tạo diễn đàn đối thoại giữa cơ quan quản lý, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp.

Tọa đàm "Chính sách cho ngành bán hàng đa cấp - vấn đề đặt ra trong thực tiễn và giải pháp thúc đẩy. Ảnh: Ngọc Quỳnh/Bnews/Vnanet.vn

Phát biểu khai mạc, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch VCCI cho biết, sau hơn hai thập kỷ hình thành và phát triển, hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam đã từng bước được đưa vào khuôn khổ pháp lý, góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch và lành mạnh hơn. Kinh doanh theo phương thức đa cấp xuất hiện tại Việt Nam từ cuối những năm 1990. Cùng với quá trình phát triển của thị trường, Chính phủ và các cơ quan quản lý nhà nước đã liên tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật nhằm điều chỉnh hoạt động và các chủ thể tham gia lĩnh vực này. Nhờ đó, thị trường đã trải qua quá trình sàng lọc, từng bước loại bỏ các mô hình hoạt động không đúng bản chất, hướng tới sự phát triển ổn định hơn.

Những năm gần đây ngành bán hàng đa cấp đang dần đi vào ổn định sau quá trình tăng cường quản lý. Các doanh nghiệp bán hàng đa cấp hiện chủ yếu kinh doanh các nhóm sản phẩm như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ gia dụng, quần áo thời trang cùng nhiều mặt hàng tiêu dùng khác. Không chỉ tạo nguồn thu cho ngân sách, mô hình bán hàng đa cấp còn góp phần thúc đẩy tiêu thụ hàng hóa, giảm chi phí quảng cáo và trung gian cho doanh nghiệp, qua đó tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập cho nhiều người dân.

Để hoạt động bán hàng đa cấp minh bạch và phát triển bền vững hơn, ngày 7/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 137/2026/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp, thay thế các quy định trước đây. Theo Phó Chủ tịch VCCI, nhiều chuyên gia đánh giá đây là văn bản pháp lý quan trọng, tiếp tục cụ thể hóa chủ trương phân cấp, phân quyền cho địa phương, đồng thời cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và tăng cường bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia bán hàng đa cấp, Phó Chủ tịch VCCI nhấn mạnh

Hiện nay, hệ thống pháp luật về thuế cũng có nhiều thay đổi đáng chú ý. Quốc hội đã ban hành Luật Thuế Giá trị gia tăng có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 và Luật Thuế Thu nhập cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Hai đạo luật này cùng các nghị định hướng dẫn đã tạo nên khuôn khổ pháp lý mới đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Do bán hàng đa cấp là loại hình kinh doanh đặc thù với số lượng nhà phân phối và các đối tượng liên quan lên tới hàng trăm nghìn người, việc triển khai các quy định mới vẫn còn không ít khó khăn. Các doanh nghiệp phản ánh còn nhiều vướng mắc trong quá trình thực hiện do một số quy định về mô hình hoạt động, điều kiện kinh doanh cũng như chính sách thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân mới chưa được hướng dẫn đầy đủ, cụ thể. Điều này khiến doanh nghiệp lúng túng trong quá trình áp dụng, ông Nghĩa cho biết.

Trao đổi tại Tọa đàm, bà Nguyễn Thị Thu Hà, Ban Chính sách, Cục Thuế (Bộ Tài chính) đã trực tiếp giải đáp nhiều nội dung được doanh nghiệp quan tâm. Theo đó, ngày 18/6, Cục Thuế đã ban hành Công văn số 4062/CT-NVT gửi cơ quan thuế các tỉnh, thành phố hướng dẫn việc đăng ký thuế, đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Theo hướng dẫn này, đăng ký kinh doanh là quyền của cá nhân, trong khi đăng ký thuế là nghĩa vụ phát sinh khi có hoạt động kinh doanh. Do đó, cá nhân hoàn toàn có thể đăng ký thuế mà không bắt buộc phải đăng ký hộ kinh doanh.

"Trên Cổng dịch vụ công, khi thực hiện đăng ký thuế trực tuyến, cá nhân chỉ cần lựa chọn mục 'không đăng ký kinh doanh' là vẫn có thể hoàn tất thủ tục đăng ký thuế", bà Hà cho biết. Sau khi đã được cấp mã số thuế, nếu sau này cá nhân thực hiện đăng ký hộ kinh doanh thì vẫn tiếp tục sử dụng chính mã số định danh cá nhân, căn cước công dân làm mã số thuế, không phải thực hiện đăng ký lại. Vì vậy, sẽ không có câu chuyện hàng trăm nghìn người tham gia bán hàng đa cấp gặp khó khăn trong việc đăng ký thuế như nhiều ý kiến lo ngại.

Một nội dung khác được nhiều doanh nghiệp quan tâm là việc sử dụng hóa đơn điện tử từ ngày 1/7/2026. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà, Công văn 4062 cũng đã hướng dẫn rõ việc này. Theo đó, ngay sau khi đăng ký thuế, cá nhân có thể đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử. Đối với trường hợp sau này đăng ký hộ kinh doanh, cá nhân vẫn tiếp tục được sử dụng hóa đơn điện tử theo đúng quy định. Các cơ quan thuế địa phương đều đã được hướng dẫn thống nhất nên doanh nghiệp và người tham gia bán hàng đa cấp có thể yên tâm triển khai.

Liên quan đến chính sách thuế đối với khoản hoa hồng bán hàng đa cấp, bà Nguyễn Thị Thu Hà cho biết quy định hiện hành không phải là chính sách hoàn toàn mới, ngay từ Thông tư 40/2021/TT-BTC, Bộ Tài chính đã quy định đối với hoạt động đại lý bán đúng giá thì khoản hoa hồng đại lý vẫn thuộc diện chịu thuế thuế giá trị gia tăng.

Ông Nguyễn Phương Sơn, Truởng ban Đối ngoại và Truyền thông, Hiệp hội Bán hàng Đa cấp Việt Nam (MLMA) cho biết, ngành bán hàng đa cấp Việt Nam vừa trải qua một năm 2025 với những số liệu tăng trưởng và đóng góp ngân sách đáng ghi nhận, nhưng đồng thời cũng đang đối mặt với nhiều rào cản pháp lý lớn liên quan đến các chính sách thuế mới. Theo số liệu thống kê mới nhất, tính đến cuối năm 2025, toàn ngành ghi nhận tổng cộng 652.184 người tham gia. Hoạt động của lực lượng này đã mang lại mức doanh thu ấn tượng lên tới 15.096 tỷ đồng, giúp tổng hoa hồng chi trả cho hệ thống đạt 5.056 tỷ đồng và đóng góp vào ngân sách nhà nước 2.306 tỷ đồng.

Tuy nhiên, đằng sau các con số vĩ mô này là một thực tế cần lưu ý về thu nhập của người lao động. Trong tổng số người tham gia, có đến 209.520 người hoàn toàn không phát sinh hoa hồng. Hơn thế nữa, mức thu nhập bình quân của các nhà phân phối có phát sinh thu nhập cũng chỉ dừng lại ở ngưỡng 11,42 triệu đồng một năm. Mức thu nhập này là vô cùng khiêm tốn, chỉ tương đương khoảng 1,1% so với ngưỡng miễn thuế thu nhập cá nhân mới được quy định là một tỷ đồng một năm.

Chia sẻ về những vướng mắc hiện tại của ngành hàng, bà Tạ Dịu Thương, Trưởng Ban Pháp chế MLMA cho biết, bất chấp thực tế phần lớn người tham gia có thu nhập nằm ở mức rất thấp, các quy định pháp luật về thuế mới ban hành đang tạo ra bốn điểm nghẽn trọng yếu, gây lúng túng cho doanh nghiệp và tạo gánh nặng hành chính không đáng có.

Điểm nghẽn mang tính cấp bách nhất hiện nay nằm ở việc định danh đối tượng và áp thuế giá trị gia tăng lên tiền hoa hồng. Hiện đang có sự lệch pha rõ rệt về mặt thuật ngữ khi luật chuyên ngành gọi họ là "người tham gia bán hàng đa cấp", trong khi các luật thuế vẫn sử dụng cụm từ "đại lý". Đặc biệt, các nghị định mới ban hành gần đây đang bỏ ngỏ quy định về thuế giá trị gia tăng đối với hoạt động này, thay vì tiếp tục áp dụng cơ chế không tính thuế tương tự như đối với đại lý bảo hiểm hay đại lý xổ số như trước. Hệ quả trực tiếp là nguy cơ đánh thuế hai lần lên cùng một dòng doanh thu. Doanh nghiệp vốn đã nộp đủ thuế giá trị gia tăng ở khâu bán hàng ra thị trường, nên nếu tiếp tục áp thuế lên phần hoa hồng trích từ chính doanh thu đó, gánh nặng trùng thuế sẽ đè nặng lên cả doanh nghiệp lẫn người tham gia.

Vấn đề quản lý hành chính và đăng ký đối tượng cũng đang bộc lộ những bất cập lớn. Quy định hiện hành yêu cầu mọi nhà phân phối có nguồn thu nhập, bất kể ít hay nhiều, đều phải thực hiện đăng ký thuế kinh doanh và thành lập hộ kinh doanh. Quy định này đang dẫn đến làn sóng bùng nổ hàng trăm nghìn mã số thuế hoặc hồ sơ hộ kinh doanh ảo, đặc biệt là từ nhóm hơn hai trăm nghìn người ký hợp đồng nhưng không hề phát sinh hoa hồng.

Bên cạnh đó, việc thực thi cơ chế khấu trừ tại nguồn gắn với ngưỡng miễn thuế một tỷ đồng một năm cũng đang bị tắc nghẽn. Dù chính sách mới đã nâng ngưỡng miễn thuế lên rất cao, song các hướng dẫn hiện tại chưa làm rõ việc sẽ khấu trừ thuế từ đồng hoa hồng đầu tiên hay chỉ bắt đầu khấu trừ khi phần thu nhập vượt ngưỡng. Nếu áp dụng việc khấu trừ ngay từ đầu, hàng trăm nghìn người có thu nhập thấp dưới mười hai triệu đồng một năm sẽ bị tạm giữ tiền thuế vô lý. Điều này chắc chắn sẽ dẫn đến làn sóng ồ ạt nộp hồ sơ xin hoàn thuế vào thời điểm cuối năm, làm tê liệt hệ thống tiếp nhận của cơ quan thuế.

Vậy nên, các cơ quan quản lý cần linh hoạt cho phép nhà phân phối được hoạt động với tư cách cá nhân kinh doanh. Họ chỉ cần đăng ký mã số thuế cá nhân kinh doanh theo quy định chung mà không bắt buộc phải thực hiện các thủ tục thành lập hộ kinh doanh rườm rà. Lộ trình triển khai cần được phân kỳ hợp lý bằng cách tính mốc kích hoạt đăng ký thuế hoặc nghĩa vụ kê khai từ thời điểm người tham gia phát sinh thu nhập vượt ngưỡng chịu thuế, thay vì tính từ thời điểm ký hợp đồng kinh tế.