Dòng chảy ngầm và điểm nhấn nổi: Nâng tầm diện mạo đô thị thông minh

Đó là phát biểu khai mạc của ông Đoàn Đức Phi, Phó Giám đốc Tổng Công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam (VNCC) tại tọa đàm Cấp nước thông minh và Đài phun nước thông minh. Tọa đàm diễn ra ngày 3.7.2026, do Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng phối hợp cùng Hội Cấp thoát nước Việt Nam và VNCC tổ chức.

Tọa đàm ghi nhận nhiều ý kiến chuyên sâu, hiến kế phát triển đô thị bền vững.

Chia sẻ thêm, ông Phi nhấn mạnh cấp nước thông minh hiện nay đã trở thành giải pháp cốt lõi để bảo tồn tài nguyên. Bên cạnh đó, đài phun nước, điểm nhấn của đô thị, là sự kết hợp giữa mỹ thuật, khoa học và công nghệ cũng đang trở thành đối tượng có giá trị rất quan trọng. Tuy nhiên, đài phun nước hiện chưa được luật hóa rõ ràng về mặt quản trị, vận hành, bàn giao và duy tu. Vì vậy, tọa đàm được kỳ vọng sẽ đề xuất các giải pháp lên các cơ quan chức năng. Từ đó, định hình nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của hệ thống trong tương lai.

PGS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng, trình bày đề dẫn khai mạc tọa đàm.

Lỗ hổng thất thoát nước nghìn tỷ và bài toán số hóa đô thị bền vững

Hệ thống mạng lưới cấp nước sạch tại Việt Nam hiện phải đối mặt với những thử thách lớn về lượng tài nguyên bị thất thoát trong quá trình vận hành. Ông Võ Duy Quý, Chủ tịch Công ty TNHH Công nghệ AIwaterX, dẫn nguồn báo cáo tổng kết năm 2023 từ Hội đồng Cấp nước Việt Nam cho biết, tỷ lệ thất thoát nước trung bình trên hệ thống cấp nước sạch quốc gia đang nằm ở mức khoảng 17%.

Ông Võ Duy Quý trăn trở trước thiệt hại về thất thoát nước lên tới nghìn tỷ.

Ông Quý phân tích, khi quy đổi sản lượng thất thoát này theo giá nước trung bình, Việt Nam đang bị lãng phí khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương với khoảng 300 triệu USD đối với các đối tác nước ngoài. Nước hiện nay không còn là nguồn tài nguyên vô hạn nên việc giảm thiểu lượng nước thất thu này sẽ mang lại những giá trị kinh tế và môi trường mang tính bền vững cao.

Bên cạnh hạ tầng cấp nước ngầm, các công trình đài phun nước đô thị cũng đang bộc lộ nhiều bất cập do chưa được nhìn nhận đúng tầm. PGS-TS. Vũ Thị Vinh, Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội chia sẻ, qua tìm hiểu thực tế, đài phun nước thông minh không chỉ đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật, mà đã trở thành một vấn đề thuộc về kiến trúc công trình công cộng, thiết kế cảnh quan, văn hóa, nghệ thuật và quản lý đô thị.

Tuy nhiên, do chưa được thể chế hóa rõ ràng bằng hệ thống văn bản pháp lý, các công trình này thường thiếu quy chuẩn về vận hành, bảo trì. Từ đó, dẫn đến tình trạng xuống cấp nhanh chóng, gây lãng phí lớn sau khi khánh thành.

Chống thất thoát nước sạch: Không thể bịt lỗ hổng bằng tư duy cũ

Trước những thách thức về lãng phí tài nguyên, việc đưa các giải pháp công nghệ và khung pháp lý vào quản lý đô thị đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Theo ông Quý, nếu các đơn vị áp dụng thành công các giải pháp thông minh và giải pháp xanh, chỉ cần giảm được 2% lượng nước thất thoát, toàn ngành sẽ thu về giá trị kinh tế khổng lồ. Việc kiểm soát thất thoát giúp giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp. Từ đó, nâng cao chất lượng dịch vụ và trực tiếp đóng góp vào việc giảm thiểu phát thải ròng bằng không.

GS-TS. Trần Đức Hạ (thứ 2 từ trái sang) đề xuất ứng dụng công nghệ viễn thám giúp chủ động tầm soát, phát hiện sớm ô nhiễm nguồn nước đô thị.

Về an ninh nguồn nước mặt, GS-TS. Trần Đức Hạ, nguyên giảng viên Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, khẳng định khả năng khai thác nguồn dữ liệu viễn thám phục vụ đánh giá chất lượng môi trường nước mặt hiện nay là hoàn toàn khả thi và mang lại giá trị thực tiễn cao. Về quy trình, ông giải thích, dữ liệu viễn thám sau khi thu nhận phải trải qua nhiều lớp xử lý ảnh theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt để lọc nhiễu và trích xuất các thông số phản xạ bề mặt.

GS-TS. Trần Đức Hạ nhấn mạnh, nếu ứng dụng tốt công nghệ viễn thám, các cơ quan quản lý có thể chủ động phát hiện sớm các rủi ro, sự cố ô nhiễm nguồn nước từ xa, bảo vệ an toàn nguồn nước cấp đô thị. Điều này giúp tránh lặp lại kịch bản bị động như sự cố nguồn nước của Nhà máy nước Sông Đà nhiễm dầu thải năm 2019, gây khủng hoảng mất nước sinh hoạt trên diện rộng.

Sự việc hàng tấn dầu thải bị đổ trộm vào hồ Đầm Bài cấp cho Nhà máy nước Sông Đà đã khiến mạng lưới nước sạch phía Tây Nam Hà Nội ô nhiễm và bốc mùi nồng nặc. Ảnh tư liệu: Dân Trí

Từ quản trị dòng chảy ngầm đến tương lai đài phun nước nghệ thuật

Để đài phun nước thông minh phát huy đúng vai trò điểm nhấn kiến trúc, PGS-TS. Vũ Thị Vinh kiến nghị cần phải tích hợp sâu các nội dung đào tạo mới vào các học phần liên quan.

Cụ thể, vị chuyên gia cho rằng phải gắn kết đài phun nước thông minh với vấn đề kỹ thuật số và vấn đề âm nhạc đi kèm để kể về câu chuyện bản sắc của mỗi thành phố. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc sớm luật hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật. Hoàn thiện các quy trình bàn giao tài sản và cơ chế vận hành nhằm tránh tình trạng các công trình công cộng bị hoang hóa sau xây dựng.

Công trình nhạc nước tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS Hạ Môn (Trung Quốc) do HJC thực hiện. Ảnh: Tư liệu

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Hồ Gia Từ, Chủ tịch Công ty HJC (Trung Quốc), cho biết, tại Trung Quốc phần lớn các đài phun nước đa phương tiện quy mô lớn đều do chính quyền địa phương đầu tư từ ngân sách, nhằm nâng cao hình ảnh thành phố và đời sống tinh thần của nhân dân. Tuy cũng có một số tập đoàn bất động sản đầu tư, nhưng mục đích chính của họ vẫn là để nâng cấp giá trị cảnh quan cho dự án.

Đánh giá, tiềm năng phát triển ngành đài phun nước nghệ thuật tại Việt Nam trong tương lai là rất lớn, ông Từ đồng thời bày tỏ mong muốn sẵn sàng được đóng góp kinh nghiệm tích lũy 30 năm của HJC để đồng hành làm đẹp cho các đô thị Việt Nam.

Cuộc cách mạng ngầm bằng AI và IoT trong lòng đô thị thông minh

Để giải quyết triệt để bài toán thất thoát nước vật lý ngầm, nhiều mô hình công nghệ cao đã được đưa vào thực địa. GS-TS. Nguyễn Việt Anh, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, phân tích công nghệ tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết bị kết nối vạn vật (IoT) sử dụng các cảm biến để thu thập dữ liệu âm thanh trực tiếp từ mạng lưới ống ngầm. Tuy nhiên, hệ thống đòi hỏi AI phải liên tục cập nhật dữ liệu để cải tiến, đồng thời người vận hành cần chuyên môn cao để kiểm chứng hiện trường trước khi đào ống.

GS-TS. Nguyễn Việt Anh chỉ ra rào cản lớn nhất hiện nay là vốn đầu tư ban đầu lớn và cơ sở dữ liệu số còn nghèo nàn. Do đó, ông kiến nghị lộ trình chuyển đổi số ngành nước cần bắt đầu lan tỏa từ các công ty mạnh có tầm nhìn chiến lược, sau đó mới nhân rộng ra toàn quốc.

Ứng dụng công nghệ AI trong quản lý nước thải ở Việt Nam. Ảnh: Tạp chí điện tử Công nghiệp Môi trường

Khi các nguồn dữ liệu được xây dựng đúng, đầy và đủ, các cơ quan quản lý nhà nước sẽ có cơ sở dữ liệu chính xác để quy hoạch hạ tầng một cách tập trung, đồng bộ và minh bạch. Đây chính là chìa khóa để Việt Nam chuẩn hóa toàn diện hệ thống hạ tầng kỹ thuật số xanh và bền vững trong giai đoạn phát triển mới. Sự đồng bộ giữa công nghệ quản trị mạng lưới cấp nước thông minh và việc thể chế hóa các công trình đài phun nước nghệ thuật chính là bước đi quyết định để Việt Nam xây dựng những đô thị số xanh, bền vững và giàu bản sắc văn hóa.

Minh chứng cho điều này, ông Võ Duy Quý công bố dự án thí điểm phối hợp cùng Công ty Cấp nước Hải Dương và Hà Nội 2. Kết quả tại Hải Dương (nay thuộc Hải Phòng), kỹ thuật phân vùng tách mạng tại 2 vùng DMA quy mô 4.400 hộ, giúp giảm tỷ lệ thất thoát từ 13% đến 19% trong hai tháng.

Tại Hà Nội, việc triển khai 6.000 điểm đo tại Đa Tốn (xã Gia Lâm) giúp giảm 50% lượng nước thất thoát của 9 vùng DMA, thu hồi khoảng 5.000 m³ nước mỗi tháng.

Ông Nguyễn Ngọc Thịnh trình bày định hướng số hóa dữ liệu và tối ưu vận hành mạng lưới cấp nước phía Nam.

Ông Nguyễn Ngọc Thịnh, Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO), cho biết đơn vị đang quản lý hệ thống 1,6 triệu đồng hồ với tỷ lệ thất thoát dưới 13%. Hiện SAWACO đang thử nghiệm công nghệ đọc số từ xa qua NB-IoT, LoRaWAN và SIM 3G/4G cho đồng hồ cỡ 15mm - 50mm.

Ông Thịnh cho biết dù gặp khó khăn do đồng hồ cơ cũ và dữ liệu chưa số hóa triệt để, định hướng của đơn vị là tận dụng dữ liệu để theo dõi toàn bộ chỉ số vận hành qua bảng điện tử (dashboard), giúp chủ động xử lý sự cố mạng lưới.

Từ quản trị mạng lưới cấp nước bằng công nghệ số đến hoàn thiện hành lang pháp lý cho các công trình đài phun nước, các ý kiến tại tọa đàm đều hướng tới một mục tiêu chung là nâng cao chất lượng hạ tầng đô thị. Khi dữ liệu, công nghệ và quy chuẩn được kết nối đồng bộ, đô thị không chỉ vận hành hiệu quả hơn mà còn hình thành những không gian công cộng giàu bản sắc, góp phần xây dựng các thành phố xanh, thông minh và phát triển bền vững.

Bài và ảnh: Đoan Túc