Đồng chí Phùng Chí Kiên với phong trào cách mạng Cao Bằng

Đồng chí Phùng Chí Kiên tên thật là Nguyễn Vỹ, sinh ngày 18/5/1901 trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Mỹ Quan Thượng, nay thuộc xã Hùng Châu, tỉnh Nghệ An. Lớn lên khi đất nước bị thực dân Pháp thống trị, thực hiện chính sách khai thác thuộc địa, người thanh niên Nguyễn Vỹ sớm nhận ra sự đúng đắn của con đường cách mạng do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc lãnh đạo. Đi theo lý tưởng cách mạng vô sản, đồng chí Phùng Chí Kiên luôn kiên định mục tiêu và con đường đã chọn, thể hiện bản lĩnh, khí phách cao đẹp, tinh thần chiến đấu kiên cường của người chiến sĩ cách mạng, người cán bộ chỉ huy. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Đảng (tháng 3/1935), đồng chí được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và được chỉ định vào Ban Thường vụ của Đảng. Những năm cuối thập kỷ 30 của thế kỷ XX, đồng chí Phùng Chí Kiên hoạt động liên tục ở trong nước và nước ngoài, nhất là những năm tháng hoạt động gần gũi bên Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, cùng liên hệ với các cơ sở quần chúng cách mạng dọc biên giới Việt - Trung, khảo sát đường về Tổ quốc.

Đầu năm 1940, tình hình thế giới có nhiều biến chuyển mau chóng. Ngay khi được tin Chính phủ Pháp chấp nhận đầu hàng không điều kiện phát xít Đức (ngày 22/6/1940), nhận thấy cơ hội giải phóng cho dân tộc ta đang đến gần, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập ngay cuộc họp với các đồng chí trong Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng ta, phân tích tình hình và chỉ rõ: Việc Pháp mất nước là một cơ hội rất thuận lợi cho cách mạng Việt Nam. Ta phải tìm mọi cách về nước ngay để tranh thủ thời cơ. Chậm trễ lúc này là có tội với cách mạng”.

Đồng chí Phùng Chí Kiên.

Để chuẩn bị và tăng cường cho việc xây dựng cơ sở cách mạng ở trong nước, trước khi về nước, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã tổ chức một lớp huấn luyện chính trị cho 40 thanh niên Cao Bằng yêu nước tại Nặm Quang, Ngàm Tảy (Tĩnh Tây, Quảng Tây, Trung Quốc) đào tạo họ thành những cán bộ cốt cán để trở về Cao Bằng công tác, làm hạt nhân cho việc xây dựng phong trào cách mạng ở địa phương sau này. Tại đây, đồng chí Phùng Chí Kiên được Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ cùng với các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp biên soạn một số bài giảng và trực tiếp giảng dạy cho 40 cán bộ người Cao Bằng. Sau này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể lại: “…Bác và anh Phùng Chí Kiên về một làng cách Tĩnh Tây năm chục cây số. Bác cho người đến gọi anh Đồng và tôi về để mở lớp huấn luyện… Các anh Phùng Chí Kiên, Phạm Văn Đồng và tôi được Bác hướng dẫn làm chương trình huấn luyện. Bác phân công mỗi người làm từng mục: tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện, đấu tranh. Khi mỗi người phác xong, tất cả họp lại, thông qua đề cương, rồi mới viết. Viết xong lại đọc lại, đọc chung và sửa”. Trên cơ sở đó, các đồng chí Phùng Chí Kiên, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp đã biên soạn tập bài giảng cho lớp học. Với một chương trình toàn diện và súc tích, chương trình huấn luyện gồm các vấn đề: tình hình thế giới và trong nước, nhiệm vụ cách mạng Việt Nam trong giai đoạn hiện tại, Chương trình, Điều lệ Việt Minh, cách thức tổ chức các Hội cứu quốc trong Mặt trận Việt Minh, các bước cụ thể điều tra, tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện và đấu tranh. Trong đó, các bài giảng về chính trị, quân sự do đồng chí Phùng Chí Kiên phụ trách biên soạn và giảng dạy đã góp phần trang bị, bồi dưỡng những kiến thức cơ bản cho 40 cán bộ Cao Bằng. Toàn bộ nội dung chương trình huấn luyện sau này được Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chỉnh lý và đặt tên là “Con đường giải phóng” - một tài liệu quan trọng phục vụ chương trình đào tạo, huấn luyện cán bộ của Đảng ta nói chung, của Quân đội ta nói riêng. Trong thời gian chuẩn bị Hội nghị Trung ương lần thứ Tám, Người một lần nữa sửa chữa, bổ sung, hoàn chỉnh “Con đường giải phóng” làm cơ sở tư tưởng cho việc xác định đường lối đấu tranh giải phóng dân tộc trong tình hình thế giới và trong nước có điều kiện để nắm thời cơ hành động.

Với kinh nghiệm dày dặn trong những năm tháng học tập, hoạt động tại Trung Quốc, tham gia Hồng quân công nông Trung Quốc chống phát - xít Nhật và quân đội Tưởng Giới Thạch, đồng chí Phùng Chí Kiên đã nghiên cứu, phác thảo tài liệu “Về chiến tranh chống Nhật của nhân dân Trung Quốc” để huấn luyện cán bộ lãnh đạo chỉ huy quân sự của Đảng. Ngoài ra, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc còn giao cho đồng chí Phùng Chí Kiên cùng một số đồng chí khác soạn thảo Kế hoạch đánh Nhật, chống Pháp: “Đảng giao cho một số đồng chí thảo kế hoạch đánh Nhật, chống Pháp. Các đồng chí ấy khai hội trên một bãi cỏ ở Quảng Tây. Trong 6, 7 người, tôi chỉ nhớ tên các đồng chí Phùng Tự Do (…), Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp”.

Ngày 28/01/1941, Phùng Chí Kiên và các đồng chí Lê Quảng Ba, Đặng Văn Cáp, Thế An, Hoàng Văn Lộc theo Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vượt cột mốc 108 về Pác Bó, xã Trường Hà, châu Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng xây dựng căn cứ địa cách mạng, trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Trong thời gian ở Cao Bằng, cùng với việc lo bảo đảm bí mật, an toàn cho Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, đồng chí Phùng Chí Kiên cùng với một số cán bộ cách mạng chỉ đạo xây dựng thí điểm Việt Minh tại ba châu: Hà Quảng, Hòa An và Nguyên Bình. Đồng chí đã tham gia nhiều hoạt động tuyên truyền, huấn luyện, vận động quần chúng, tổ chức nhiều lớp huấn luyện chính trị cho cán bộ địa phương, góp phần phát triển các tổ chức Việt Minh ở Cao Bằng, đặt cơ sở cho việc tổ chức, xây dựng các đội tự vệ, du kích chống địch khủng bố. Sau ba tháng, phong trào Việt Minh đã phát triển rộng khắp với hơn 2.000 hội viên với đầy đủ các thành phần dân tộc, giới, lứa tuổi…

Đồng chí luôn chăm lo việc xây dựng, bảo vệ khu căn cứ Cao Bằng, hăng hái vận động thành lập các đội tự vệ và tự vệ chiến đấu; tham gia nghiên cứu và soạn thảo các nguyên tắc về xây dựng tổ chức vũ trang; tổ chức nhiều lớp huấn luyện quân sự cho các địa phương ở Cao Bằng. Trước sự phát triển nhanh chóng của phong trào Việt Minh, đồng chí Phùng Chí Kiên còn đặc biệt quan tâm đến vấn đề vũ trang cho du kích để tự vệ. Đồng chí đã tích cực vận động nhân dân, mà trước hết là cán bộ nòng cốt ở địa phương tham gia phong trào bán trâu, bò, ruộng nương lấy tiền mua vũ khí. Nhờ có sáng kiến này mà các đội tự vệ chiến đấu ở vùng Lục Khu đã được trang bị một số vũ khí của Nhật, Pháp. Đặc biệt, đồng chí Phùng Chí Kiên được Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc phân công mở và phụ trách lớp huấn luyện chính trị (lớp huấn luyện cán bộ Việt Minh đầu tiên của cả nước) cho các cán bộ nòng cốt ở vùng Lục Khu; đồng thời, tích cực tham gia vào việc tổ chức các lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ Việt Minh cho các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và các tỉnh miền xuôi. Để có giáo trình giảng dạy và giúp học viên nắm bài giảng tốt, Phùng Chí Kiên tự mày mò nghiên cứu và biên soạn thành cuốn“Con đường cách mạng dân tộc giải phóng”, trong đó có các bài viết về đấu tranh vũ trang, chiến tranh cách mạng, chiến thuật chiến tranh du kích. Kinh nghiệm và kết quả xây dựng thí điểm Việt Minh ở Cao Bằng là cơ sở thực tiễn để Đảng ta hoàn chỉnh chuyển hướng chiến lược và sách lược cách mạng; vạch ra đường lối, phương pháp giành chính quyền...

Từ ngày 10 - 19/5/1941, tại lán Khuổi Nặm, Pác Bó, xã Trường Hà, châu Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã triệu tập và chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ Tám, khóa I. Hội nghị đã hoàn chỉnh chỉ đạo chuyển hướng chiến lược và sách lược cách mạng; vạch ra đường lối và phương pháp giành chính quyền; đề ra nhiều chủ trương và chính sách cụ thể nhằm giương cao hơn nữa ngọn cờ giải phóng dân tộc, trong đó có việc thành lập Mặt trận Việt Minh, xây dựng căn cứ địa Cao Bằng, Bắc Sơn - Võ Nhai, xây dựng các tổ chức cứu quốc... Với việc đề ra phương hướng tổ chức lực lượng vũ trang cứu quốc, Hội nghị cho thấy rõ quan điểm của Đảng về vũ trang quần chúng cách mạng đi đôi với xây dựng đội quân chủ lực. Góp phần quan trọng vào việc hoàn thiện quan điểm đó có dấu ấn khá đậm nét của đồng chí Phùng Chí Kiên. Tại Hội nghị này, đồng chí Phùng Chí Kiên tiếp tục được bầu là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, phụ trách công tác quân sự của Đảng, trực tiếp chỉ đạo Khu căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai và Đội Cứu quốc quân.

Tháng 6/1940, khởi nghĩa Bắc Sơn nổ ra, gây tiếng vang lớn trong cả nước, làm thực dân Pháp ra sức tìm cách đối phó. Cuối tháng 6/1941, chúng mở cuộc càn quét lớn vào khu căn cứ cách mạng của ta nhằm bắt các đồng chí lãnh đạo Đảng, tiêu diệt cơ quan đầu não của Việt Minh và lực lượng vũ trang cách mạng mới hình thành. Đứng trước tình hình vô cùng khó khăn, do chênh lệch lực lượng và vũ khí, Ban lãnh đạo căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai quyết định để lại một tiểu đội chặn đối phương, còn hai tiểu đội phá vòng vây, rút lên Cao Bằng để bảo toàn lực lượng.

Đồng chí Phùng Chí Kiên phụ trách công tác quân sự của Đảng, trực tiếp chỉ đạo Khu căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai và Đội Cứu quốc quân.

Ngày 21/8/1941, cánh quân do đồng chí Phùng Chí Kiên và Lương Văn Tri (Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ), chỉ huy bị phục kích tại làng Khau Pàn, xã Bằng Đức, châu Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn và buộc phải nổ súng ngăn chặn địch để rút khỏi địa bàn. Trong cuộc chiến đấu anh dũng ấy, đồng chí Phùng Chí Kiên bị thương nặng, nhưng kiên cường chiến đấu, bắn chặn địch tới viên đạn cuối cùng để các đồng chí khác thoát khỏi vòng vây và đồng chí đã hy sinh anh dũng.

Ghi nhận công lao to lớn của đồng chí Phùng Chí Kiên, tháng 11/2003, Trung ương Đảng, Chính phủ đã ra quyết định công nhận đồng chí Phùng Chí Kiên là “Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng khóa I, cán bộ lãnh đạo quân đội cấp Tướng, liệt sĩ hy sinh anh dũng trong chiến đấu”. Như Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khẳng định trong thư gửi Hội thảo khoa học “Đồng chí Phùng Chí Kiên, một người cộng sản kiên cường, một nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc, chính trị, quân sự song toàn” do Bộ Quốc phòng phối hợp với Tỉnh ủy Nghệ An tổ chức tháng 8/2008: “Đồng chí Phùng Chí Kiên là một trong những cán bộ lãnh đạo tiền bối đã có công lao to lớn đối với Đảng ta, Quân đội ta, không chỉ về mặt tổ chức mà cả về đường lối cách mạng…”.

Với 40 năm tuổi đời, gần 20 năm hoạt động liên tục không mệt nỏi, đồng chí Phùng Chí Kiên đã cống hiến trọn cuộc đời cho Tổ quốc, cho cách mạng và nhân dân, với niềm tin không lay chuyển ở thắng lợi cuối cùng của cách mạng. Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng, tấm gương đạo đức cách mạng mẫu mực, kiên trung, bất khuất của đồng chí Phùng Chí Kiên trở thành một trong những di sản quý báu của dân tộc Việt Nam, sống mãi với non sông, đất nước.

Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Cao Bằng luôn khắc ghi công lao, những đóng góp to lớn của đồng chí Phùng Chí Kiên đối với phong trào cách mạng giải phóng dân tộc và sự phát triển của Đảng bộ và phong trào cách mạng tỉnh Cao Bằng. Những hoạt động của đồng chí trên mảnh đất Cao Bằng đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng, bảo vệ căn cứ địa cách mạng Cao Bằng; vào việc tuyên truyền, vận động quần chúng, huấn luyện, đào tạo cán bộ Việt Minh cho tỉnh Cao Bằng cũng như cho các tỉnh Bắc Kạn, Lạng Sơn và các tỉnh miền xuôi; từ đó đặt cơ sở cho việc tổ chức, xây dựng các đội tự vệ, du kích chống địch khủng bố...

Kỷ niệm 125 năm Ngày sinh của đồng chí Phùng Chí Kiên (18/5/1901 – 18/5/2026) là dịp để chúng ta ôn lại cuộc đời và công lao, đóng góp to lớn của đồng chí - nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà chính trị, quân sự song toàn, người chiến sĩ kiên cường của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế đối với sự nghiệp cách mạng của Việt Nam nói chung và Quân đội nhân dân Việt Nam nói riêng. Qua đó góp phần giáo dục truyền thống cách mạng và khơi dậy lòng tự hào về quê hương, đất nước, củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên, nhân dân đối với Đảng, Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, Nhà nước để các thế hệ hôm nay học tập, noi theo.