Du lịch cộng đồng - Khi bản làng thành điểm đến

Bản làng “mở cửa”, đời sống thường ngày trở thành sản phẩm du lịch

Xóm Hoài Khao, xã Thành Công nằm nép mình trong thung lũng, nơi những nếp nhà gỗ của đồng bào Dao Tiền từ lâu đã quen với nhịp sống chậm rãi, gắn bó với nương rẫy và rừng núi. Trước đây, Hoài Khao hầu như ít được biết đến, là một bản làng thuần nông, đời sống giản dị, khép kín theo nhịp sinh hoạt truyền thống.

Với khí hậu mát mẻ quanh năm, sở hữu hệ sinh thái còn nguyên vẹn và bản sắc văn hóa của người Dao Tiền được gìn giữ, những năm gần đây, xóm được quan tâm đầu tư phát triển du lịch cộng đồng và dần “mở cửa” đón khách. Năm 2022, xóm được công bố là Làng du lịch cộng đồng, đánh dấu bước chuyển từ một bản làng bình dị sang điểm đến trải nghiệm văn hóa. Đến nay, xóm có 7 hộ tham gia làm homestay, bước đầu hình thành mô hình du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa, cảnh quan vùng núi cao và nếp sinh hoạt truyền thống của người Dao Tiền. Những giá trị ấy được thể hiện sinh động qua kiến trúc nhà gỗ với kho thóc đặt ngoài nhà, các nghề thủ công truyền thống như thêu tay, in hoa văn bằng sáp ong; cùng việc gìn giữ khá nguyên vẹn trang phục, tiếng nói, làn điệu hát Páo Dung đặc sắc và các phong tục, tập quán cổ truyền…

Xóm Hoài Khao của đồng bào Dao Tiền.

Ở Hoài Khao, không gian giữa thiên nhiên tạo nên cảm giác tĩnh lặng, phù hợp với xu hướng du lịch chậm, du lịch trải nghiệm đang được nhiều người lựa chọn. Anh David Miller, đến từ Vương quốc Anh chia sẻ: Tôi không tìm thấy những dịch vụ tiện nghi ở đây, nhưng tôi được sống giữa một ngôi làng thực sự và điều đó khiến tôi cảm thấy rất gần gũi.

Chị Chu Thị Hạnh, chủ homestay tại xóm Hoài Khao cho biết: Trước đây chưa làm du lịch, trong xóm còn rất khó khăn, chưa có điện, đường đi lại cũng khó. Bây giờ được quan tâm làm chương trình du lịch, có đường, có điện, cuộc sống cũng đã có sự thay đổi nhiều. Nhưng bà con ở đây chưa chuyển nhiều sang làm dịch vụ mà chủ yếu vẫn làm nông, chỉ là đón thêm khách đến ở, cùng ăn, cùng sinh hoạt để họ hiểu hơn về cuộc sống của người Dao Tiền. Thời gian tới, chúng tôi mong muốn tiếp tục được hướng dẫn để làm bài bản hơn, tốt hơn, thu hút nhiều du khách đến khám phá.

Hoài Khao hôm nay vẫn là một bản làng đang trong giai đoạn làm quen với du lịch cộng đồng. Song, chính việc giữ nguyên nếp cũ, không vội vàng thay đổi đã tạo nên bản sắc riêng cho điểm đến này. Khi được quan tâm đầu tư, hỗ trợ phát triển du lịch, những giá trị văn hóa của đồng bào Dao Tiền bắt đầu được chú ý, khai thác gắn với sinh kế của người dân.

Giữ hồn văn hóa, tạo sinh kế bền vững cho người dân

Tại xóm Khuổi Khon, xã Hưng Đạo, nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Lô Lô đen, văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn mà đang từng bước trở thành nền tảng cho phát triển du lịch cộng đồng. Ở đây, người dân không thay đổi nếp sống truyền thống để phục vụ du khách, mà mở rộng không gian sinh hoạt để du khách cùng trải nghiệm, sự chia sẻ đời sống bản địa một cách tự nhiên.

Du khách lưu trú tại xóm được ở nhà sàn, được tham gia các hoạt động thường ngày của người dân như trồng cấy, làm nương, bắt cá suối, nấu bữa cơm truyền thống; tìm hiểu trang phục, phong tục, sinh hoạt văn hóa của đồng bào Lô Lô. Những trải nghiệm này không chỉ tạo nên sản phẩm du lịch đặc thù mà còn tạo nên sức hút riêng có, khó trộn lẫn. Anh Tô Văn Phương, chủ homestay Phương Lô Lô House, chia sẻ: Ở đây, đa số là du khách nước ngoài đến trải nghiệm, khách ở lại nhà tôi cũng rất thích được tham gia các hoạt động sinh hoạt hằng ngày cùng gia đình. Gia đình tôi vẫn giữ như cũ, chỉ dọn dẹp sạch sẽ hơn, có thêm các dịch vụ ăn uống, ngủ nghỉ phục vụ du khách. Tôi nghĩ rằng du lịch cộng đồng cái quan trọng nhất là phải giữ được nét văn hóa riêng có ở mỗi nơi, đó chính là điều hấp dẫn du khách.

Hiện nay, Khuổi Khon có 6 hộ tham gia làm homestay, năm 2025 đón khoảng 1.500 lượt khách. Du lịch cộng đồng góp phần tạo thêm nguồn thu nhập, giải quyết việc làm tại chỗ, đồng thời nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của người dân. Chủ tịch UBND xã Hưng Đạo Nguyễn Trung Hiếu cho biết: Xã tiếp tục duy trì và mở rộng các hộ tham gia làm du lịch, đồng thời tập trung bảo tồn, phát huy các giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc và văn hóa truyền thống của dân tộc Lô Lô; giữ gìn nguyên trạng làng Lô Lô cổ với kiến trúc đặc thù là nhà sàn.

Du khách trải nghiệm tại Lan Rừng homstay, làng đá Khuổi Ky, xã Đàm Thủy.

Nếu Khuổi Khon hấp dẫn bởi chiều sâu văn hóa và đời sống bản địa, thì làng đá Khuổi Ky, xã Đàm Thủy lại gây ấn tượng mạnh bởi không gian kiến trúc độc đáo. Ngôi làng cổ có lịch sử hơn 400 năm này nổi bật với những ngôi nhà đá xếp thủ công, mái ngói âm dương phủ rêu phong, tạo nên vẻ trầm mặc, bền vững giữa núi rừng biên cương.

Trong quá trình làm du lịch cộng đồng, dù nhu cầu sửa chữa, bổ sung tiện nghi ngày càng tăng, các hộ dân Khuổi Ky vẫn giữ gìn cấu trúc kiến trúc truyền thống, mọi thay đổi đều được tính toán để hài hòa với không gian làng cổ. Ông Triệu Ích Toàn, chủ cơ sở Lan Rừng’s Homestay, cho biết: Làng Khuổi Ky hấp dẫn bởi nó là “làng đá”, nên khi gia đình tôi sửa chữa nhà thành homestay, mở rộng không gian để du khách nghỉ ngơi, ăn uống, gia đình vẫn làm theo kiến trúc đá xếp truyền thống, không phá vỡ không gian chung của xóm.

Theo nhiều du khách, điểm hấp dẫn của du lịch cộng đồng chính là không gian sống và cảm giác được hòa vào đời sống bản địa. “Không khí rất trong lành, không xô bồ, khói bụi như ở Hà Nội. Tôi thấy cảnh quan rất đẹp và kỳ vĩ, làng đá này cũng mộc mạc và yên bình, một trải nghiệm rất ấn tượng đối với tôi” - chị Nguyễn Hồng Mai, du khách đến từ Hà Nội cho biết.

Không ồn ào, náo nhiệt như các khu du lịch lớn, du lịch cộng đồng ở Cao Bằng bắt đầu từ những điều rất đỗi bình dị, ngôi nhà sàn gỗ lợp ngói âm dương, bếp lửa nghi ngút khói mỗi sớm, tiếng khung cửi dệt vải bên hiên nhà hay bữa cơm đậm hương vị núi rừng. Chính sự nguyên bản ấy lại trở thành “tài nguyên” quý giá níu chân du khách.

Để du lịch cộng đồng đi xa, cần sự đồng hành và cách làm bài bản

Thực tiễn cho thấy, nơi nào người dân nhận thức được giá trị và chủ động tham gia gìn giữ, phát huy, lan tỏa “hồn cốt” văn hóa đặc sắc của địa phương, du lịch cộng đồng có cơ hội phát triển, tạo sinh kế bền vững. Tuy nhiên, dù đạt được nhiều kết quả tích cực, du lịch cộng đồng ở Cao Bằng vẫn đứng trước không ít thách thức: quy mô còn nhỏ lẻ, sản phẩm du lịch chưa thật sự đa dạng; kỹ năng làm du lịch của người dân chưa đồng đều; hạ tầng giao thông, dịch vụ phụ trợ ở một số nơi còn hạn chế…

Chủ tịch UBND xã Thành Công Hoàng Kim Phượng thẳng thắn nhìn nhận: Xóm Hoài Khao có nhiều tiềm năng để làm du lịch cộng đồng bởi những nét đặc sắc riêng có. Tuy nhiên, thời gian đầu triển khai, dù đã có sự quan tâm đầu tư nhưng hiệu quả chưa cao, bởi một bộ phận người dân còn tâm lý trông chờ, ỷ lại, chưa thực sự chủ động tham gia. Nguồn lực của Nhà nước có hạn, không thể chỉ đầu tư hạ tầng mà thiếu sự vào cuộc từ chính cộng đồng. Đồng bào Dao Tiền ở đây gắn bó lâu đời với nếp sinh hoạt truyền thống, trong khi tư duy làm du lịch, sáng tạo sản phẩm để tạo sinh kế còn nhiều hạn chế, khiến quá trình phát triển du lịch cộng đồng gặp không ít khó khăn.

Xóm Hoài Khao, xã Thành Công có nhiều tiềm năng để làm du lịch cộng đồng bởi những nét đặc sắc riêng có.

Nhận thức rõ điều đó, những năm gần đây, tỉnh chú trọng xây dựng các đề án, chương trình phát triển du lịch cộng đồng gắn với Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng; tăng cường tập huấn, nâng cao năng lực cho người dân; khuyến khích bảo tồn kiến trúc, không gian văn hóa truyền thống. Việc kết nối du lịch cộng đồng với các tuyến, điểm du lịch trọng điểm, với sản phẩm OCOP, du lịch nông nghiệp, du lịch trải nghiệm đang mở ra hướng đi mới, bền vững hơn.

Về phía cộng đồng, yếu tố then chốt vẫn là giữ được sự chủ động và ý thức gìn giữ nét văn hóa đặc sắc đem lại lợi thế riêng, không chạy theo số lượng, mà chú trọng chất lượng trải nghiệm và chiều sâu văn hóa. Du lịch cộng đồng không chỉ là câu chuyện mở thêm những điểm đến mới, mà là hành trình đánh thức nội lực từ chính mỗi bản làng. Khi người dân trở thành chủ thể, văn hóa được gìn giữ như một giá trị sống động, thiên nhiên được trân trọng như tài sản chung, thì du lịch mới thực sự bền vững, mở ra cơ hội sinh kế lâu dài cho người dân địa phương.

Du lịch cộng đồng - khi bản làng thành điểm đến, không chỉ là câu chuyện phát triển kinh tế, mà còn là hành trình gìn giữ ký ức văn hóa, nuôi dưỡng niềm tự hào của mỗi người dân. Du lịch cộng đồng đang từng bước khẳng định hướng đi đúng đắn phát triển hài hòa giữa con người, văn hóa và thiên nhiên. Khi người dân là chủ thể, bản sắc là nền tảng, thì mỗi bản làng không chỉ là nơi “đón khách”, mà còn là không gian sống động để văn hóa được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

La Ngà