Du lịch trải nghiệm tạo động lực mới cho kinh tế làng nghề

Không chỉ gia tăng nguồn thu, mô hình này còn tạo thêm sinh kế cho người dân, góp phần quảng bá thương hiệu địa phương và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa.

* Từ trải nghiệm văn hóa đến gia tăng giá trị kinh tế

Trong khuôn khổ Tuần lễ quảng bá, kết nối du lịch nông nghiệp, nông thôn tại Hội chợ làng nghề Việt Nam lần thứ 22, nhiều mô hình du lịch làng nghề, du lịch cộng đồng được giới thiệu, cho thấy tiềm năng kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế nông thôn.

Thay vì chỉ tham quan, mua sắm, du khách ngày càng quan tâm đến những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa như tìm hiểu quy trình sản xuất, tự tay làm sản phẩm, thưởng thức ẩm thực truyền thống và khám phá phong tục, tập quán địa phương. Đây là cơ hội để các làng nghề đa dạng hóa dịch vụ, mở rộng thị trường tiêu thụ và gia tăng giá trị cho sản phẩm truyền thống.

Tại Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ, tỉnh Tuyên Quang, du khách có thể tìm hiểu nghề dệt lanh truyền thống của đồng bào H'Mông, tham gia một số công đoạn sản xuất và trải nghiệm đời sống văn hóa địa phương.

Chị Hàu Thị Mỷ, thành viên Hợp tác xã  Dệt lanh Cán Tỷ, Tuyên Quang trình diễn công đoạn dệt vải. Ảnh: Thanh Hà

Gắn bó với nghề dệt lanh từ năm 13 tuổi, chị Hàu Thị Mỷ, thành viên Hợp tác xã, chia sẻ rằng trước đây, hoạt động sản xuất chủ yếu phục vụ nhu cầu tiêu dùng và bán sản phẩm. Từ khi kết hợp với du lịch trải nghiệm, người làm nghề có thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm, văn hóa truyền thống đến đông đảo du khách.

“Sau khi chào đón du khách đến lưu trú ngắn ngày, khám phá ẩm thực, văn hóa vùng miền và thử sức với các công đoạn dệt, trang trí vải, tôi cảm thấy rất vui vì ngày càng có nhiều người biết đến nghề của làng mình, đặc biệt là du khách nước ngoài và du khách ở miền Nam”, chị Hàu Thị Mỷ cho biết.

Khách du lịch tham gia trải nghiệm công đoạn quay sợi lanh. Ảnh: Thanh Hà

Du lịch trải nghiệm không chỉ giúp nghề dệt lanh được biết đến rộng rãi hơn mà còn tạo động lực để Hợp tác xã phát triển sản xuất. Sau 16 năm hình thành và phát triển, đơn vị hiện có 23 thành viên, tăng 13 thành viên so với thời điểm mới thành lập. Danh mục sản phẩm cũng được mở rộng với gần 40 dòng hàng như túi xách, ba lô, khăn quàng, chăn, gối…, có mức giá từ 60.000 đến 1,5 triệu đồng mỗi sản phẩm.

Đáng chú ý, Hợp tác xã có 7 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao và 4 sao, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường. Cùng với tiêu thụ sản phẩm, các dịch vụ như lưu trú homestay, chụp ảnh lưu niệm, trải nghiệm nấu ăn và trình diễn nghề truyền thống kết hợp âm nhạc dân gian cũng mở ra thêm nguồn thu cho người dân.

Một số sản phẩm của Hợp tác xã được trưng bày tại Hội chợ làng nghề Việt Nam. Ảnh: Thanh Hà

Không chỉ ở các làng nghề thủ công, du lịch trải nghiệm còn cho thấy hiệu quả tại những địa phương phát triển du lịch cộng đồng. Tại Làng du lịch cộng đồng bản Thái Hải, tỉnh Thái Nguyên, việc khai thác những giá trị văn hóa truyền thống đã tạo hướng đi mới cho sinh kế của người dân.

Chị Hà Lan Anh, đại diện làng Thái Hải, cho biết trước đây, người dân chủ yếu làm nông nghiệp. Xuất phát từ nhu cầu của du khách và mong muốn chuyển đổi sinh kế, năm 2011, bà con bắt đầu phát triển du lịch, xây dựng các hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng.

Gian hàng trưng bày sản phẩm OCOP 5 sao của Làng du lịch văn hóa bản Thái Hải. Ảnh: Thanh Hà

Nỗ lực này đã mang lại kết quả đáng ghi nhận. Năm 2022, Thái Hải được Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO, nay là UN Tourism) công nhận là một trong 32 “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, đồng thời trở thành điểm đến giới thiệu bản sắc văn hóa địa phương với du khách trong nước và quốc tế.

Từ dệt lanh đến du lịch cộng đồng, điểm chung của các mô hình là khai thác những giá trị sẵn có của địa phương để phát triển sản phẩm du lịch. Khi văn hóa, nghề truyền thống trở thành một phần của trải nghiệm, giá trị kinh tế không còn giới hạn ở sản phẩm được bán ra mà còn mở rộng sang các dịch vụ lưu trú, ăn uống, hướng dẫn và hoạt động trải nghiệm.

Xu hướng này cũng được thể hiện tại Gốm Ngọc Phù Lãng, tỉnh Bắc Giang nơi hoạt động trải nghiệm làm gốm được kết hợp với phát triển sản phẩm mới nhằm đáp ứng thị hiếu của thị trường.

Chị Đoàn Minh Ngọc (áo nâu) tại gian trưng bày sản phẩm. Ảnh: Thanh Hà

Theo nghệ nhân Đoàn Minh Ngọc, Giám đốc Gốm Ngọc Phù Lãng, trong năm 2026, thị trường của cơ sở tăng từ 3-7% so với cùng kỳ các năm trước. Đây cũng là giai đoạn cơ sở đẩy mạnh đổi mới sản phẩm, hướng tới công nghệ xanh, công nghệ số và lối sống xanh của người tiêu dùng.

Bên cạnh các sản phẩm gốm truyền thống, những mặt hàng quà tặng có kích thước nhỏ gọn, thiết kế tinh xảo ngày càng được quan tâm nhờ đáp ứng nhu cầu mua sắm và thị hiếu thẩm mỹ của du khách. Theo chị Ngọc, việc phát triển các dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường là một trong những yếu tố giúp cơ sở mở rộng đầu ra.

*Gỡ nút thắt để phát triển bền vững

Dù mở ra nhiều cơ hội, việc chuyển từ sản xuất truyền thống sang kết hợp du lịch trải nghiệm không phải là quá trình dễ dàng. Các cơ sở phải đồng thời giải quyết bài toán tìm kiếm khách hàng, tổ chức dịch vụ, đầu tư hạ tầng và bảo đảm chất lượng trải nghiệm.

Là truyền nhân đời thứ tư của một gia đình làm gốm truyền thống, đồng thời là một trong những người tiên phong đưa du lịch trải nghiệm vào nghề gốm Phù Lãng, nghệ nhân Đoàn Minh Ngọc từng gặp không ít khó khăn trong giai đoạn đầu triển khai mô hình.

Chị Ngọc cho biết, việc tìm kiếm các đơn vị kết nối tour, tổ chức đón tiếp, ăn uống và bảo đảm vệ sinh tại cơ sở là những trở ngại lớn. Khi hoạt động liên kết du lịch tại địa phương chưa phát triển, chị phải chủ động tiếp cận từng trường học, giới thiệu mô hình với các đơn vị lữ hành và xây dựng những chương trình trải nghiệm phù hợp để thu hút khách.

Từ thực tế đó, chị Ngọc cho rằng, phát triển du lịch làng nghề đòi hỏi các cơ sở phải hiểu rõ nhu cầu của thị trường. Du khách không chỉ mong muốn được tham quan mà còn tìm kiếm những trải nghiệm có chiều sâu, giúp họ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa và giá trị của sản phẩm.

Workshop vẽ gốm của chị Đoàn Minh Ngọc tại hội chợ. Ảnh: Thanh Hà

Bên cạnh nội dung trải nghiệm, điều kiện cơ sở vật chất, vệ sinh và an toàn cũng là những yêu cầu quan trọng, nhất là với các đoàn khách gia đình, học sinh. Các cơ sở cần từng bước cải thiện không gian đón tiếp, chuẩn hóa quy trình tổ chức và nâng cao chất lượng dịch vụ để tạo niềm tin, khuyến khích du khách quay trở lại.

Nguồn vốn đầu tư cũng là một rào cản đối với những hộ sản xuất muốn mở rộng mô hình. Theo chị Ngọc, để tiếp cận các nguồn vốn hỗ trợ từ chính sách và địa phương, cơ sở cần chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư chi tiết, chứng minh tính khả thi và xác định rõ hiệu quả kinh tế dự kiến.

Những khó khăn này cho thấy, sức hút của du lịch trải nghiệm không thể chỉ dựa vào giá trị văn hóa sẵn có. Để chuyển hóa tiềm năng thành hiệu quả kinh tế thực chất, các làng nghề cần có cách làm bài bản, từ phát triển sản phẩm, tổ chức dịch vụ đến quảng bá và kết nối thị trường.

Theo các chuyên gia, các cơ sở sản xuất cần tiếp tục nâng cao chất lượng, đa dạng hóa mẫu mã và phát triển những sản phẩm phù hợp với nhu cầu của từng nhóm khách hàng. Hoạt động trải nghiệm nên được thiết kế gắn với đặc trưng của từng làng nghề, giúp du khách trực tiếp tham gia quy trình sản xuất và hiểu rõ hơn giá trị lao động, kỹ thuật thủ công cũng như câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.

Cùng với nỗ lực của các cơ sở, việc tăng cường liên kết giữa làng nghề với doanh nghiệp lữ hành, trường học, đơn vị tổ chức sự kiện và các điểm đến lân cận sẽ góp phần hình thành những tuyến, chương trình du lịch hấp dẫn. Công tác quảng bá trên nền tảng số, thương mại điện tử và các kênh truyền thông cũng cần được đẩy mạnh để mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, kể cả thị trường quốc tế.

Về lâu dài, sự hỗ trợ của chính quyền địa phương trong hoàn thiện hạ tầng, đào tạo kỹ năng làm du lịch, xúc tiến thương mại và kết nối nguồn vốn sẽ tạo điều kiện để các mô hình phát triển ổn định hơn. Việc khai thác du lịch cũng cần gắn với bảo tồn cảnh quan, không gian văn hóa và duy trì chất lượng nghề truyền thống, tránh chạy theo số lượng khách mà làm mai một bản sắc địa phương.

Từ những bước chuyển tại Cán Tỷ, Thái Hải và Phù Lãng có thể thấy, du lịch trải nghiệm đang mở thêm hướng phát triển cho kinh tế làng nghề, nơi giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và nguồn thu cho cộng đồng. Khi được tổ chức hiệu quả, mô hình này không chỉ góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập mà còn tạo động lực để người dân gìn giữ, phát huy nghề truyền thống trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn.