Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam: Mở đường cho những năng lực phát triển mới

Dự thảo Bộ luật hướng tới thống nhất thể chế, tháo gỡ những bất cập trong quản lý, đồng thời đề xuất các cơ chế huy động nguồn lực đầu tư, phát triển vận tải, thúc đẩy đổi mới công nghệ và công nghiệp hàng hải. Qua đó, tạo nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng không gian phát triển cho toàn ngành.

Từ những vùng sản xuất, khu công nghiệp, hàng hóa có thể được vận chuyển theo các tuyến sông, qua cảng thủy nội địa, đến những cảng biển cửa ngõ trước khi tiếp tục hành trình trên các tuyến vận tải quốc tế. Trong chuỗi vận chuyển ấy, hàng hải và đường thủy tuy có những đặc thù khác nhau nhưng gắn bó mật thiết, cùng góp phần tổ chức dòng chảy hàng hóa của nền kinh tế.

Trong khi hoạt động vận tải ngày càng có sự giao thoa, hệ thống pháp luật điều chỉnh hai lĩnh vực lại được hình thành từ những quá trình phát triển riêng. Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 1990, được thay thế bằng các Bộ luật năm 2005 và 2015, từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động hàng hải. Trong khi đó, Luật Giao thông đường thủy nội địa năm 2004, được sửa đổi, bổ sung năm 2014, tạo cơ sở quản lý kết cấu hạ tầng, phương tiện và hoạt động vận tải trên các tuyến sông, kênh, rạch.

Hàng hải và đường thủy tuy có những đặc thù khác nhau nhưng cùng gắn bó mật thiết trong dòng chảy hàng hóa của nền kinh tế. (Ảnh: KHIẾU MINH)

Thực tiễn phát triển dần bộc lộ những bất cập. Tại một số khu vực, việc phân định thẩm quyền quản lý cảng, bến, luồng tuyến chưa thật sự rõ ràng; một số quy định chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ, phương tiện và phương thức vận tải. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, phù hợp hơn với tính liên thông ngày càng cao giữa hàng hải và đường thủy nội địa.

Theo Bộ Xây dựng, dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam hướng tới khắc phục những điểm giao thoa, thiếu đồng bộ trong quản lý, hình thành khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng thời tạo điều kiện kết nối hiệu quả hơn giữa hai lĩnh vực. Trên nền tảng đó, dự thảo bổ sung các chính sách phát triển nhằm khai thác tốt hơn lợi thế của hệ thống cảng biển, mạng lưới sông ngòi và các phương thức vận tải.

Dự thảo xác lập những nguyên tắc chung về an toàn, an ninh, bảo vệ môi trường, quốc phòng và chủ quyền quốc gia, đồng thời phân định trách nhiệm quản lý phù hợp đặc thù từng lĩnh vực. Cách tiếp cận này hướng tới bảo đảm sự thống nhất của toàn hệ thống, đồng thời tạo cơ sở phân cấp, phân quyền hợp lý, phát huy tính chủ động của địa phương. Như vậy, yêu cầu thống nhất thể chế không đồng nghĩa với áp dụng một phương thức quản lý cứng nhắc cho mọi hoạt động. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả đầu tư, khai thác hạ tầng và tổ chức vận tải.

Sự phát triển của hệ thống cảng biển Việt Nam những thập niên qua cho thấy vai trò quan trọng của chủ trương huy động nguồn lực xã hội đầu tư kết cấu hạ tầng. Cùng với đầu tư của Nhà nước vào các công trình hạ tầng công cộng thiết yếu, nguồn vốn từ doanh nghiệp đã góp phần hình thành những cảng nước sâu hiện đại, nâng cao năng lực tiếp nhận tàu lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến vận tải quốc tế.

Việt Nam có hai cảng lọt vào nhóm 11 cảng container hiệu suất tốt nhất toàn cầu. (Ảnh: KHIẾU MINH)

Tiếp nối định hướng đó, dự thảo Bộ luật đề xuất cơ chế thu hút nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm. Đáng chú ý là chính sách thu hút nhà đầu tư chiến lược đối với những dự án quy mô lớn, có vai trò kết nối và tác động lan tỏa, từ cảng biển, cảng thủy nội địa đầu mối đến cảng cạn, trung tâm logistics và khu liên hợp công nghiệp tàu thủy.

Cùng với cơ chế ưu đãi về đất đai, mặt nước, khu vực biển đối với nhà đầu tư chiến lược, dự thảo đề xuất các chính sách về thuế, phí và hỗ trợ tín dụng nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư hạ tầng, phát triển đội tàu và chuyển đổi xanh. Các ưu đãi gắn với trách nhiệm về vốn, tiến độ, công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường.

Một nội dung đáng chú ý khác là làm rõ quyền khai thác có thời hạn của nhà đầu tư và trách nhiệm quản lý lâu dài đối với kết cấu hạ tầng cảng biển. Theo Điều 22 dự thảo, dự án đầu tư xây dựng cảng biển khi hết thời hạn hoạt động sẽ không được gia hạn. Nếu bến cảng vẫn phù hợp quy hoạch, nhà đầu tư phải bàn giao cho Nhà nước tài sản thuộc kết cấu hạ tầng bến cảng biển gắn liền với đất. Quy định này hướng tới minh bạch quyền, nghĩa vụ của nhà đầu tư ngay từ đầu, đồng thời tạo cơ sở quản lý những tài sản hạ tầng còn giá trị sử dụng.

Cục trưởng Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam Lê Đỗ Mười nhấn mạnh, một trong những mục tiêu quan trọng khi xây dựng dự thảo Bộ luật lần này là tạo lập cơ chế đủ sức thu hút các nguồn lực đầu tư lớn, dài hạn, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác và tính kết nối của toàn hệ thống. Quá trình xây dựng chính sách tập trung vào việc mở rộng ưu đãi, đồng thời chú trọng lựa chọn nhà đầu tư có năng lực, gắn quyền lợi với trách nhiệm, cam kết về công nghệ, tiến độ và hiệu quả dự án.

Cùng với đó, các cơ chế hỗ trợ phải được thiết kế đồng bộ, để đầu tư cảng biển, cảng thủy nội địa gắn với phát triển đội tàu, logistics và các ngành công nghiệp liên quan. “Mục tiêu không chỉ huy động thêm vốn đầu tư, mà là tạo điều kiện để nguồn lực ấy thực sự chuyển hóa thành năng lực vận tải, năng lực công nghiệp và sức cạnh tranh của ngành trong giai đoạn phát triển mới”, Cục trưởng Lê Đỗ Mười chia sẻ.

Cuối tháng 10/2026, tuyến sà lan chở container chạy hoàn toàn bằng điện đầu tiên tại Việt Nam được đưa vào vận hành, chuyên chở hàng hóa cho Nike từ khu vực Bình Dương (cũ) đến cảng nước sâu Gemalink. Sử dụng nguồn điện tái tạo và hạ tầng sạc tại cảng, tuyến vận tải dự kiến giúp cắt giảm khoảng 778 tấn CO₂ mỗi năm. Sự kiện này cho thấy chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu cạnh tranh đối với ngành vận tải. Khi các thương hiệu quốc tế ngày càng chú trọng kiểm soát phát thải trong toàn bộ chuỗi cung ứng, doanh nghiệp vận tải, khai thác cảng và logistics cũng phải đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng sạch để đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Tuyến sà lan chở container chạy hoàn toàn bằng điện đầu tiên tại Việt Nam đã chính thức được đưa vào vận hành. (Ảnh: HOÀNG ANH)

Theo hướng đó, dự thảo Bộ luật đề xuất các chính sách khuyến khích sử dụng năng lượng sạch, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải, thúc đẩy chuyển đổi xanh trong hoạt động hàng hải và đường thủy. Đồng thời, chú trọng phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đáng chú ý, các quy định về xây dựng, kết nối và chia sẻ dữ liệu tạo cơ sở hiện đại hóa công tác quản lý, giảm thủ tục trùng lặp, nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng và tổ chức vận tải.

Dự thảo Bộ luật đặt nền tảng cho một bước chuyển mang tính chiến lược về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Theo đó, phạm vi phát triển được mở rộng từ công nghiệp tàu thủy sang công nghiệp hỗ trợ hàng hải và công nghiệp công nghệ hàng hải.

Xa hơn yêu cầu đổi mới công nghệ vận tải và phương thức quản lý, dự thảo Bộ luật đặt nền tảng cho một bước chuyển mang tính chiến lược về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Theo đó, phạm vi phát triển được mở rộng từ công nghiệp tàu thủy sang công nghiệp hỗ trợ hàng hải và công nghiệp công nghệ hàng hải. Đáng chú ý, dự thảo xác định định hướng phát triển theo chuỗi giá trị và vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, đóng mới, sửa chữa tàu thuyền đến sản xuất vật liệu, máy móc, thiết bị và cung ứng công nghệ.

Đáng chú ý, dự thảo còn đề xuất cơ chế thí điểm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, mô hình và giải pháp kỹ thuật mới trong công nghiệp hàng hải khi chưa có quy định pháp luật, tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn kỹ thuật áp dụng, tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.

Những định hướng trên gắn với yêu cầu phát triển kinh tế hàng hải theo chiều sâu tại Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.

Theo Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Xuân Sang, việc xây dựng Bộ luật lần này được đặt trong yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, khai thác hiệu quả các nguồn lực đã hình thành và tạo nền tảng cho những năng lực phát triển mới.

“Trong quá trình xây dựng dự thảo, chúng tôi tập trung vào ba định hướng lớn. Trước hết là hoàn thiện thể chế, bảo đảm quản lý thống nhất và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng hàng hải, đường thủy. Tiếp đó là tạo cơ chế huy động nguồn lực đầu tư, phát triển vận tải và tăng cường kết nối logistics. Xa hơn là thúc đẩy công nghiệp hàng hải phát triển theo chuỗi giá trị, từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh”, Thứ trưởng Nguyễn Xuân Sang nhấn mạnh.