Du xuân về vùng đất sinh ra bậc danh tài

Khuôn viên đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ảnh: Tiến Bảo

Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, Cổ Am trước đây được gọi là làng Cổ để dễ phân biệt với các làng khác có tên Am như: Thượng Am, Hạ Am, Trung Am, Nam Am, Liên Am… Nhắc đến làng Cổ, người ta nghĩ ngay đến "làng khoa bảng", "đất cách mạng", "đất đẻ ra quan" bởi số lượng người tài, giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ gần như đứng đầu tại Hải Phòng. Theo truyền sử thì vùng đất ven sông biển phía đông nam huyện Vĩnh Bảo, thời xa xưa ấy đầy sú vẹt hoang vu có tên chung là Úm Mạt, những năm đầu công nguyên đã có dân cư làm ăn sinh sống. Làng Cổ Am xưa nổi tiếng là một làng có truyền thống văn hiến - văn vật.

Vườn tạc tượng trong khuôn viên Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ảnh: Tiến Bảo

Truyền thống học hành của làng xuất hiện nhiều nhân tài. Thời Nho học đã có câu "Đông Cổ Am - Nam Hành Thiện" nổi tiếng một vùng. Cổ Am là nơi định cư của nhiều dòng họ từ cuối thế kỷ X. Người dân Cổ Am, dù nghèo, vẫn lập đền miếu khang trang để tôn thờ những người bảo hộ dân làng, những vị quan thương dân như con. Đình, miếu Cổ Am thờ bốn vị thành hoàng, trong đó có Khổng Hoàng Đại Vương, một vị quan triều Lý, từng bỏ của riêng để cứu trợ dân chúng vào những năm mất mùa. Nam Hải Đại Vương, tức Thái úy Tô Hiến Thành triều Lý, khi tuần qua làng đã ban ơn cho dân chúng. Cổ Am có những dòng họ nổi tiếng. Ngoài họ Nguyễn với Trạng Trình Lưỡng quốc anh hùng không đối thủ, như các môn đệ tôn vinh ông sau này, còn có họ Trần, một họ lớn vốn ở Tức Mạc (Nam Hà) di cư đến đây khai hoang lập ấp.

Tượng Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, khi sinh ra, theo giai thoại, được các quan chiêm bốc chuyên theo dõi thiên tượng triều Bắc phương báo cáo rằng: "Có ngôi sao lạ to bằng cái đấu xuất hiện ở phương Nam, ứng với một chân nhân đã ra đời." Sau này, ông được phong tước Trình Tuyền hầu (do đó mới có tên Trạng Trình). Chu Xán, danh sĩ đời Thanh, từng nhận xét: "An Nam Lý học hữu Trình Tuyền" - nước Nam có Trình Tuyền hầu thông hiểu lý số.

Cổ Am trước khi Trạng Trình xuất thế, có nhiều địa danh mang những tên nôm na để quy ước, chỉ dùng cho mỗi việc định vị địa điểm, như ở nhiều làng quê khác. Khi Trạng Trình về quê ở ẩn, nơi đây có thêm những địa danh mang tính văn chương: Quán Trung Tân, Am Bạch Vân, sông Tuyết Giang, gò Bút Kình Thiên, Nghiên Long Đồ, bãi Lý Ngư Quần Ngọc, cầu Trường Xuân... Sau này Cổ Am còn có hai nhà văn nổi tiếng trên văn đàn Việt Nam một thời, đó là hai anh em Trần Tiêu, Trần Khánh Giư (tức Khái Hưng trong Tự Lực văn đoàn). Chùa Đông A ở đây do Trần Mỹ, phụ thân của hai nhà văn bỏ công tạo dựng.

Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhìn từ trên cao. Ảnh: Tiến Bảo

Người Vĩnh Bảo nói chung và người Cổ Am nói riêng đều coi trọng sự học. Tài sản quý giá nhất ở mỗi gia đình nơi đây là những tấm bằng khen, giấy khen và tên tuổi lưu danh tại sổ vàng truyền thống của địa phương. Vì thế, đã có nhiều lý giải cho rằng làng Cổ Am là dải đất “đầu rồng”, nên cứ ai được sinh ra trên mảnh đất này thì hầu hết đều là người tài, làm quan, có chức sắc trong xã hội.

Năm 2015, với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, Di tích Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm (huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng) được Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Nơi đây thu hút đông đảo du khách đến tham quan.

Khu Di tích lịch sử - văn hóa đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là nơi khắc họa rõ nét cuộc đời, sự nghiệp của danh nhân, nhà học giả, nhà tiên tri, nhà triết học nổi tiếng, ngôi sao sáng chói trên bầu trời đất Việt ở thế kỷ XVI.

Toàn cảnh Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ảnh: Tiến Bảo

Ngôi đền hiện nay được xây dựng từ đời Bảo Đại, do một Thượng thư trí sĩ người Vĩnh Bảo cùng dân sở tại hưng công. Tại rường đình còn khắc chìm dòng chữ “Bảo Đại Mậu Thìn niên - Mạnh đông Hoàng đại nhật” ghi lại thời gian tôn tạo ngôi đền vào mùa đông năm 1928.

Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm - nơi tái hiện không gian xưa. Ảnh: Tiến Bảo

Đặc biệt, bức đại tự gian trung tâm thờ chữ cũ: “An Nam Lý Học”, câu nói của người xưa, dựa theo sắc phong của vua đời trước tặng cụ, dẫn lời viên sứ thần đầu thời Thanh là Chu Xán ca ngợi Nguyễn Bỉnh Khiêm là người am hiểu sâu sắc khoa lý học: “An Nam Lý Học hữu Trình Tuyền”.

Vĩnh Quân