Đưa 'kho báu' di sản vào lớp học

Học sinh Trường THCS Thống Nhất và Trần Cao Vân tham gia chương trình giáo dục di sản “Hạo khí Cần Vương” tại Cơ Mật Viện - Tam Tòa. Ảnh: Liên Minh

Huế không chỉ là một trung tâm di sản đặc biệt của Việt Nam mà còn là không gian lịch sử sống động, nơi ghi dấu nhiều nhân vật lịch sử tiêu biểu qua những ngôi nhà, khu lưu niệm, trường học, phủ thờ, lăng mộ và các địa điểm gắn với những chặng đường quan trọng của lịch sử dân tộc. Từ những năm tháng tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế, được lưu dấu qua Nhà lưu niệm trên đường Mai Thúc Loan và di tích Dương Nỗ, đến những năm tháng hoạt động của chí sĩ Phan Bội Châu; từ Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, đồng chí Nguyễn Chí Diểu đến nhiều danh nhân văn hóa, nhà khoa bảng và nhân vật lịch sử khác, mỗi di tích đều chứa đựng những câu chuyện riêng, đồng thời phản ánh diện mạo lịch sử của vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế.

Nếu từ góc độ bảo tồn, đó là những di sản cần được gìn giữ; từ góc độ du lịch, đó là những điểm đến giàu sức hấp dẫn thì từ góc độ giáo dục, đó còn là những “trang sử sống”, giúp học sinh tiếp cận quá khứ bằng những dấu tích cụ thể và chân thực.

Theo yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, dạy học lịch sử không còn dừng ở việc ghi nhớ sự kiện, nhân vật và mốc thời gian mà hướng tới hình thành năng lực tìm hiểu, khai thác và đánh giá tư liệu, tư duy lịch sử, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Vì vậy, di tích lịch sử lưu niệm danh nhân có thể trở thành một môi trường học tập đặc biệt hiệu quả.

Một bài học về phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX sẽ trở nên sinh động hơn khi học sinh được đứng trong không gian gắn với cuộc đời cụ Phan Bội Châu, quan sát tư liệu, hiện vật và tự đặt câu hỏi về hoàn cảnh lịch sử đã tạo nên một nhân cách lớn. Lịch sử cách mạng ở Huế cũng trở nên gần gũi khi học sinh được tiếp cận những địa điểm cụ thể, nơi các nhân vật từng sống, hoạt động và để lại dấu ấn. Khi đó, lịch sử không còn chỉ là những dòng chữ trong sách giáo khoa mà hiện diện qua không gian, hiện vật, hình ảnh, tư liệu và câu chuyện của những con người cụ thể.

Tuy nhiên, tiềm năng di sản chưa phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành hiệu quả giáo dục tương xứng. Khảo sát 302 học sinh trong khuôn khổ đề tài cho thấy, 75,5% từng tham gia hoạt động ngoại khóa tại di tích, nhưng phần lớn vẫn chủ yếu theo hình thức tham quan, nghe thuyết minh. Chỉ 15,2% từng được tham gia sâu vào các hoạt động như đóng vai, giải quyết vấn đề hoặc thực hiện dự án học tập. Trong khi đó, 90% giáo viên được khảo sát nhận thức rõ vai trò của di tích lưu niệm danh nhân đối với việc phát triển phẩm chất, năng lực học sinh, nhưng 90% cũng cho biết còn thiếu kho học liệu số chuyên biệt phục vụ dạy học.

 Học sinh Trường THCS Trần Cao Vân xem tư liệu về vua Hàm Nghi tại không gian trưng bày “Vua Hàm Nghi, cuộc đời và nghệ thuật” trong chương trình giáo dục di sản. Ảnh: Liên Minh

Như vậy, “điểm nghẽn” không nằm ở việc Huế thiếu di sản hay giáo viên chưa nhận thức được giá trị của di sản, mà ở cách chuyển những giá trị lịch sử, văn hóa trong di tích thành các hoạt động học tập cụ thể, phù hợp và có thể triển khai thường xuyên.

Từ thực tế đó, đề tài “Nghiên cứu và đề xuất giải pháp khai thác di tích lịch sử lưu niệm danh nhân trong dạy học lịch sử cho học sinh trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Huế” do PGS.TS. Nguyễn Tất Thắng, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, chủ nhiệm, phối hợp cán bộ Bảo tàng thành phố cùng giáo viên trường THPT đã đề xuất một hướng tiếp cận mới: biến hoạt động tại di tích từ tham quan thành hoạt động học tập có mục tiêu, nhiệm vụ và sản phẩm cụ thể.

Nhóm nghiên cứu xây dựng kho học liệu số gồm tư liệu nguồn, khảo sát thực địa, kế hoạch bài dạy, phiếu học tập, video Microlearning và sản phẩm của học sinh. Việc học sinh tự quay, dựng video, xây dựng vlog hay thiết kế sản phẩm trực quan tạo nên sự chuyển đổi từ “học về di sản” sang “tạo ra sản phẩm từ di sản”.

Bản đồ số, công cụ định vị và yếu tố trò chơi hóa cũng có thể biến hành trình tìm hiểu di tích thành chuỗi nhiệm vụ, trong đó học sinh xác định vị trí, tìm kiếm thông tin, giải đáp câu hỏi và hoàn thành sản phẩm tại từng điểm đến. Mô hình đồng thời tạo sự kết nối giữa nhà trường - bảo tàng - di tích - nhà nghiên cứu, trong đó bảo tàng cung cấp tư liệu, hiện vật và kiến thức chuyên môn, nhà trường tổ chức hoạt động giáo dục còn học sinh là chủ thể trực tiếp khám phá, sáng tạo và lan tỏa giá trị di sản.

Với Huế, hệ thống di tích lịch sử lưu niệm danh nhân có thể trở thành mạng lưới những “lớp học mở”, trong đó mỗi địa điểm là một bài học, mỗi hiện vật là một nguồn tư liệu và mỗi câu chuyện về danh nhân là một cơ hội để học sinh hiểu hơn về lịch sử, con người và quê hương. Từ góc nhìn đó, “kho báu” di sản của Huế không chỉ nằm ở những gì được lưu giữ mà còn ở khả năng đánh thức ký ức lịch sử trong thế hệ trẻ. Khi bảo tàng, di tích và nhà trường cùng bước vào một không gian giáo dục chung, những trang sử tưởng như xa xôi sẽ trở nên gần gũi, những nhân vật lịch sử không còn chỉ là những cái tên trong sách giáo khoa mà trở thành những con người với lựa chọn, lý tưởng và hành trình sống cụ thể.

Đưa di tích lịch sử lưu niệm danh nhân vào lớp học vì thế, không đơn thuần là đổi mới phương pháp dạy học mà còn là cách làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, giúp học sinh Huế hình thành tình yêu lịch sử, niềm tự hào về quê hương và ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước đã để lại.